7ο ΕΠΑΛ Λάρισας: "Καλλιέργεια Οικολογικής συνείδησης με βάση το άχρηστο υλικό –φύσης και βιομηχανικό- ως μέσο έκφρασης και δημιουργίας"

Συντονίστρια Εκπαιδευτικός: Αρσενοπούλου Πολυάνθη

Παιδαγωγική Ομάδα: Γκίδη Ευανθία, Τσιλινίκου Σταματία

Συντονίστρια Εκπαιδευτικός: Γκίδη Ευανθία
Παιδαγωγική Ομάδα: Αρσενοπούλου Πολυάνθη


Το πρόγραμμα Περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με τον ανωτέρω τίτλο, επιχειρεί να περάσει στους μαθητές περιβαλλοντικά μηνύματα μέσα από διάφορες δραστηριότητες, αρκετές εκ των οποίων έχουν ως σημείο αναφοράς τους την τέχνη.

Οι μαθητές χρησιμοποιούν υλικά από τη φύση ή βιομηχανικά και με απλές τεχνικές τα μετατρέπουν σε μικρά έργα τέχνης ή σε αντικείμενα χρηστικά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο μεταδίδονται μηνύματα για την ανάγκη της προστασίας του περιβάλλοντος, προτείνονται εναλλακτικοί τρόποι επαναχρησιμοποίησης υλικών και διαπιστώνεται η εναλλακτική σχέση μεταξύ κοινωνίας, περιβάλλοντος και τέχνης.
Στόχοι λοιπόν του προγράμματος είναι να αποκτήσουν οι μαθητές οικολογική συνείδηση συμμετέχοντας έμπρακτα στην ανακύκλωση, να αναπτύξουν την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, να αποκτήσουν δεξιότητες ενώ ασχολούνται με κατασκευές από άχρηστα υλικά, να νοιώσουν υπεύθυνοι αναλαμβάνοντας πρωτοβουλίες, να αποκτήσουν γνώσεις αλλά κυρίως καινούργιες εμπειρίες, να συνεργαστούν με πρόσωπα και φορείς έξω από το σχολείο, να πειραματισθούν και να ανακαλύψουν νέους τρόπους χρήσης του άχρηστου υλικού για τη δημιουργία των δικών τους έργων τέχνης.

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: Οικολογία, Ανακύκλωση, διαχείριση, σεβασμός, κοινωνικοποίηση, επικοινωνία, Τέχνη και ανακύκλωση, εικαστικές τέχνες

Επιλέξαμε να υλοποιήσουμε στη διάρκεια του σχολικού έτους 2011-2012 το περιβαλλοντικό πρόγραμμα «Καλλιέργεια Οικολογικής συνείδησης με βάση το άχρηστο υλικό-φύσης και βιομηχανικό-ως μέσο έκφρασης και δημιουργίας»
Η οικολογία και η ανακύκλωση δεν αφορούν μόνο στα αντικείμενα που χρησιμοποιούμε ή ξαναχρησιμοποιούμε, είναι έννοιες Σύγχρονες και Πολυδιάστατες. Η εκπαίδευση των μαθητών στις παραπάνω έννοιες διαμορφώνει συνειδήσεις και προτείνει τρόπους διαχείρισης του περιβάλλοντος, που διέπονται από σεβασμό προς τη φύση και τους φυσικούς νόμους.
Η «Σκουπιδοτέχνη», δημιουργείται από τα σκουπίδια και από άχρηστα αντικείμενα τα οποία μετατρέπονται σε έργα σύγχρονης τέχνης. Η επαφή των μαθητών με τα έργα αυτά τους βοηθά να εξοικειωθούν και να κατασκευάσουν ασυνήθιστα δημιουργήματα, μαθαίνοντας νέες τεχνικές που ξεφεύγουν από την κλασσική αντιμετώπιση του σχεδίου.
Οι ομαδικές δραστηριότητες είναι μια μορφή μάθησης με τις πιο αποτελεσματικές επιδόσεις. Η ομάδα μπορεί να παίζει ρόλους συνδυαστικούς, συντονιστικούς και επικοινωνιακούς στη γνωστική διαδικασία.
Η συνεργασία εκπαιδευτικών διαφορετικών ειδικοτήτων, προσφέρει τις πληροφορίες, τον τρόπο έρευνας, την οικολογική μελέτη για την ανακύκλωση, ενώ μέσα από το πρίσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας τονίζει, την εικαστική περιβαλλοντική αντίληψη για τη χρήση ανακυκλώσιμων και ανακυκλωμένων υλικών.

Στοχεύοντας παράλληλα στα εξής:
1. Τι είναι η ανακύκλωση και ποιοί οι κύριου στόχοι της;
2. Γιατί πρέπει να ανακυκλώνουμε τα σκουπίδια;
3. Γιατί πρέπει να τοποθετούμε κάδους ανακύκλωσης στο σχολείο;
4. Τι πρέπει να ανακυκλώνουμε μόνοι μας στο σπίτι;
5. Ποιά υλικά θα ανακυκλώναμε;
6. Ποιά τα οφέλη της ανακύκλωσης;
7. Πώς μπορούμε να πειραματισθούμε και να ανακαλύψουμε νέους τρόπους χρήσης του άχρηστου υλικού (κατασκευές με άχρηστα υλικά) για τη δημιουργία έργων τέχνης;
8. Επισκέψεις

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ
1ος μήνας Επιλογή θέματος και καταγραφή επιμέρους θεμάτων
Χωρισμός παιδιών σε ομάδες εργασίας – γνωριμία μέσω παιχνιδιού
Καταγραφή συμβολαίου
Επεξεργασία Θέματος
Διατύπωση ιδεών – απόψεων – συζήτηση
Ευαισθητοποίηση – συλλογή και ταξινόμηση άχρηστου υλικού
Παρουσίαση αποτελεσμάτων

2ος μήνας Συγκέντρωση πληροφοριών
Αναγνώριση τυχόν προβλημάτων και καταγραφή προτάσεων
Αποθήκευση των «θησαυρών» άχρηστου υλικού
Δημιουργία διακοσμητικού χώρου
Επίσκεψη σε Κ.Π.Ε

3ος μήνας Διαχωρισμός και ταξινόμηση υλικών σε γυαλί, αλουμίνιο και χαρτί
Ομαδικές εργασίες, κολάζ με εικόνες ανακυκλώσιμων και μη ανακυκλώσιμων υλικών
Δημιουργία αφίσας
Ομαδικά παραδοσιακά παιχνίδια στην αυλή με ανάλογα υλικά

4ος μήνας Κατασκευές με την αξιοποίηση άχρηστων υλικών
Επίσκεψη στο «Θέατρο κούκλας»
Κατασκευή αφίσας αντίστοιχη με το θέμα
Κατασκευές με άχρηστο υλικό (Απόκριες κ.α.)
Ολοκλήρωση και παρουσίαση των έργων

5ος μήνας Εποχιακές κατασκευές με άχρηστο υλικό (Άνοιξη-Πάσχα)
Κατασκευές μουσικών οργάνων: Μαράκες από ρολά χαρτιού κουζίνας ή πλαστικά μπουκάλια στα οποία τοποθετούνται φακές, φασόλια ή άμμος και διακοσμούνται με κορδέλες, μεταλλόφωνο από τενεκεδάκια, κουδουνίστρες από μεταλλικά καπάκια αναψυκτικών
Κατασκευή παιχνιδιών ή αντικειμένων από άχρηστα υλικά ή υλικά από τη φύση
Ολοκλήρωση προγράμματος
Ανταλλαγή απόψεων με τους μαθητές για τη συμμετοχή τους
Σύνθεση εργασίας

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
Μετά τον χωρισμό των παιδιών σε ομάδες και την γνωριμία μέσω παιχνιδιών, το πρόγραμμα ξεκινάει με τη θεωρητική προσέγγιση του θέματος, όπως είχε σχεδιαστεί από την ομάδα των καθηγητών.
Επιχειρώντας να προσεγγίσουμε το θέμα μας στα πλαίσια της Περιβαλλοντικής Αγωγής, χρησιμοποιούμε τη μέθοδο της δημιουργικής έκφρασης, γραφής και τέχνης, που είναι συνήθως παραγκωνισμένα μέσα στο βαρύ καθημερινό πρόγραμμα των σχολείων. Έτσι η ομάδα μας μετατρέπεται σε περιβαλλοντικό εργαστήρι με θέμα «Δημιουργική γραφή και έκφραση» και δουλεύει πάνω στα παρακάτω θέματα:
• Ένας ήχος … χίλιες λέξεις! Μια εικόνα … μια γιορτή!
• Περπατώ στο δρόμο… όταν το σκουπίδι είναι εδώ!
Τα παιδιά ατομικά με τη μέθοδο της δημιουργικής γραφής, εμπνέονται και συνθέτουν τη δική τους ιστορία, ποίημα, τραγούδι, με αφορμή αντίστοιχα φυσικούς ήχους και εικόνες από τη φύση, φυσικά αντικείμενα που συλλέγουν και συνδέουν μεταξύ τους με σπάγγο αλλά και σκουπίδια που συνάντησαν στη διαδρομή τους. Οι ιστορίες διαβάζονται στην ομάδα και επιλέγονται μια ή και περισσότερες για να διαβαστούν στο σύνολο των μαθητών.
Στη συνέχεια οι μαθητές εργάζονται με την ομάδα τους εικαστικά, συνδυάζοντας στοιχεία από τα παραπάνω για να δημιουργήσουν ένα έργο τέχνης από φυσικά και μη υλικά, στο οποίο δίνουν έναν τίτλο. Μέσα από το πάντρεμα της εικαστικής δημιουργίας με το περιβάλλον, τα παιδιά συνειδητοποιούν τη σύνδεση της τέχνης με τα κοινωνικά προβλήματα, όπως είναι τα σκουπίδια και ο υπερκαταναλωτισμός και ότι μέσω αυτής της ένωσης κύριος στόχος είναι η ανάπτυξη συναισθήματος περιβαλλοντικής ευθύνης, η επίγνωση τρόπων ανακύκλωσης στο πλαίσιο μιας επαναχρησιμοποίησης των απορριμμάτων καθώς και η ψυχική γαλήνη και ηρεμία από το αποτέλεσμα της δημιουργίας στις εικαστικές τέχνες.
Μας ενδιέφερε λοιπόν να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές αφενός τη στενή σχέση ανάμεσα στις δικές τους καταναλωτικές συνήθειες και την παραγωγή απορριμμάτων, τη σπατάλη πρώτων υλών και ενέργειας, να ευαισθητοποιηθούν ως προς την αξία του φυσικού πλούτου της χώρας μας και να συμβάλλουν στην προστασία του και αφετέρου να δημιουργήσουν και να κατασκευάσουν εικαστικά έργα, με υλικά προσφιλή προς το περιβάλλον, που μπορούν να ανακυκλωθούν. Επίσης να επαναχρησιμοποιήσουν υλικά, τα οποία έχουν ήδη κλείσει τον πρώτο κύκλο ζωής τους, που αφορά σε αυτό για το οποίο δημιουργήθηκαν, ενώ μέσα από τη νέα χρήση, ως πρώτη ύλη για το εικαστικό έργο, αυτά τα υλικά κερδίζουν ένα νέο κύκλο ζωής. Γεγονός που ως πρακτική βοηθάει τους μαθητές μας να κατανοήσουν καλύτερα έννοιες, όπως δεύτερη ευκαιρία και σεβασμός σε ότι μας περιβάλλει.
Στοχεύουμε στην καλλιέργεια της φαντασίας του μαθητού, ενώ συγχρόνως διασκεδάζει μαθαίνοντας. Σταθερή επιδίωξη είναι η βιωματική δράση του μαθητή, που δεν σταματάει στην αποπεράτωση της εργασίας, αλλά εξελίσσεται και ολοκληρώνεται όταν παρουσιάζεται στο κοινό.
Αυτό το πετύχαμε προσεγγίζοντας το θέμα παράλληλα τόσο θεωρητικά, όσο και μέσα από την εικαστική πράξη. Μέσα από την εικαστική πράξη ερευνήσαμε τις δυνατότητες και τις διαδικασίες επαναχρησιμοποίησης του γυαλιού, του πλαστικού, του χαρτιού στα πλαίσια της ζωγραφικής, της μουσικής κ.α.
Προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι μας (σεβασμός στο περιβάλλον και δημιουργική έκφραση) θέσαμε σταθερή επιδίωξη στο πρόγραμμά μας να είναι η βιωματική δράση του μαθητή, αποτέλεσμα της οποίας είναι ο σεβασμός προς το περιβάλλον, που αφορά στη γενικότερη συμπεριφορά και στάση απέναντι στη ζωή.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗΣ

Επίπεδο και ανάγλυφο κολάζ, χάρτινα καπέλα, κούκλες κουκλοθέατρου, με χαρτοπολτό από χαρτί και ύφασμα, κουκλοθέατρο από χαρτόνι, μάσκες, προσωπεία από γυψόγαζα, μάσκες πουλιών από εφημερίδες, κούκλες και κατασκευές από πλαστικό, κολάζ από εφημερίδες και περιοδικά με τέμπερα, τυπώματα, μουσικά κουτιά από κούτες παπουτσιών, Mobiles (αιωρούμενες κατασκευές), μακέτες - κατασκευές με άχρηστο υλικό, κατασκευές βιβλίων διαφόρων τύπων που απευθύνονται σε παιδιά, κατασκευές για διάφορες γιορτές (Εθνικές γιορτές, Χριστούγεννα, Πάσχα) κλπ.
Κατά την εφαρμογή του προγράμματος οι μαθητές αξιοποίησαν άχρηστα υλικά μετουσιώνοντάς τα σε μουσικά όργανα: αλουμινένια κουτιά αναψυκτικών και πλαστικά μπουκάλια, έγιναν χαρούμενες μαράκες, άχρηστα χάρτινα κουτιά μεταμορφώθηκαν σε κιθάρες, καπάκια μπουκαλιών χάρισαν φωνή στα σείστρα. Ξύλα όσπρια, ξηροί καρποί, γυάλινα μπουκάλια και μεταλλικά κουτιά απέκτησαν ήχο.
Στην επόμενη σελίδα, ακολουθούν κάποιες φωτογραφίες από τις δραστηριότητες που έλαβαν χώρα κατά την πορεία του project. Οι φωτογραφίες αποτελούν ενδεικτική επιλογή, από τις δραστηριότητες των παιδιών και των καθηγητών, από κατασκευές που γίνανε σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος και από εκπαιδευτικές επισκέψεις που ήταν μέρος της διαδικασίας.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Αξιολογώντας την εφαρμογή του προγράμματος διαπιστώνουμε πως οι μαθητές ανταποκρίνονται θετικά στα περιβαλλοντικά μηνύματα όταν αυτά περνάνε μέσα από βιωματικές δραστηριότητες, όπως είναι αυτές που σχετίζονται με την τέχνη. Βασική επιδίωξη είναι να δοθούν ερεθίσματα για προβληματισμό γύρω από τα αδιέξοδα που γεννά ο υπερκαταναλωτισμός.
Αποτελεί επίσης κοινή διαπίστωση ότι η σύζευξη των τομέων περιβάλλοντος και τέχνης, η ενασχόληση δηλαδή των μαθητών με τη δημιουργία κατασκευών από ανακυκλώσιμα, πολλές φορές «αναπάντεχα υλικά», συνιστά δραστηριότητα που προάγει τη φαντασία, τη δημιουργικότητα, τις δεξιότητες, αλλά στις περισσότερες των περιπτώσεων, εξωτερικεύει και το χιούμορ των μαθητών. Η ενασχόληση με την επαναχρησιμοποίηση των υλικών δίνει την ευκαιρία στους μαθητές να καταλάβουν ότι ο κύκλος ζωής (των υλικών) δεν φέρει ημερομηνία λήξης και σχεδόν όλα είναι αξιοποιήσιμα, σε ένα μεγάλο βαθμό μετά την πρωτογενή τους χρήση.
Διαπιστώνουν ότι τα χρησιμοποιημένα υλικά δεν είναι άχρηστα, αλλά εμπεριέχουν ακόμη αξία, και ότι η τέχνη είναι «εύκολη», χρήσιμη και όχι διακοσμητική.
Τα οφέλη του προγράμματος πιστεύουμε πως είναι πολλαπλά και απορρέουν από την άμεση εμπλοκή-συνεργασία καθηγητών και μαθητών, την αναγνώριση της αξία του περιβάλλοντος αλλά και των απλών υλικών, των αρχών της ανακύκλωσης, την έκφραση αισθητικών δεξιοτήτων με επίκεντρο το περιβάλλον κλπ (Hannon, 2001). Οι στόχοι μας επιτεύχθηκαν.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Βίδου Χ., Μανδηλαράς Φ. Πασσιά Α. (2007), Εργαστήρι δημιουργικής γραφής για παιδιά, Αθήνα, Πατάκης
• Γεωργόπουλος Α., Τσαλίκη Ε. (1993) Περιβαλλοντική εκπαίδευση, αρχές φιλοσοφία, μεθοδολογία, παιχνίδια ασκήσεις, Gutenberg, Αθήνα
• 1ο Πανελλήνιο Διεπιστημονικό συνέδριο Τέχνης και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (2009), Η Τέχνη ως εργαλείο εκπαίδευσης για το περιβάλλον
• Σχίζα Κ. (1994), Ο ρόλος και η συμβολή των καθηγητών τέχνης στα προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης
• Τσουκματσής Ν. (2008), Το κουτί της οικολογίας : Προστατεύω το περιβάλλον, Αθήνα, Σαβάλας
• Παράθυρο στην εκπαίδευση (2007), Τεύχος 45, Αθήνα
• http://epa.gov/kids/garbage  Αισθητική αγωγή: Ειδικότητα Β. Βρεφονηπιοκόμων, 2ος κύκλος, Αθήνα (2001)

7ο Ε.ΠΑΛ. Λάρισας: "Ανακύκλωση- Σεβασμός στο περιβάλλον-Εξοικονόμηση ενέργειας-Βελτίωση της ποιότητας ζωής"

Συντονίστρια Εκπαιδευτικός: Δημάκου Καλλιόπη
Παιδαγωγική Ομάδα: Μαξιμιάδου Αναστασία

Η ομάδα μας (ΓΒ2)
Λέφα Στυλιανή
Παπαστεργίου Βασιλική
Μαρβάται Βγιοσάνα
Παρισίδου Βαλασία
Μότση Αλεξάνδρα
Πασσιά Καλλιόπη
Μπαρούτα Δήμητρα
Πατσιά Δανάη
Νούλα Γεωργία
Ρέπου Βασιλική
Οικονομίδης Μενέλαος
Ρούντου Ζωή
Οικονόμου Ζωή
Σακκά Παναγιώτα
Οσμάνι Σιντορέλα
Τζαμάρα Δήμητρα
Παναγιώτου Αντωνία
Τζιγκούρα Βασιλική
Παπαδοπούλου Ελισάβετ
Φωτίου Ευθυμία

Η ομάδα μας (ΓΒ1)
Αθανασοπούλου Αθανασία
Καμαγιάννη Πασχαλιά
Ακριτίδου Πολυτίμη
Καλτέκη Παρασκευή
Ανανώστη Αλεξάνδρα
Καπανδρίτη Ελευθερία
Αποστόλου Ευαγγελία
Καρανάσιου Βασιλική
Βάγιου Στυλιανή
Καρατσίβου Αικατερίνη
Γεωργιάδου Δέσποινα
Κατσιάνα Στυλιανή
Ευαγγέλου Ελένη
Κωστομοίρη Βικτωρία
Ζιώγα Βικτωρία
Κωστοπούλου Μαρία
Ιωακείμ Παρασκευή
Λαδοπούλου Δέσποινα
Καλιακούδα Μαρία
Ντάλλα Μαρία

ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΟΥ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ
• Ευαισθητοποίηση του μαθητικού δυναμικού.
• Ανάπτυξη της κριτικής του ικανότητας-προβληματισμός.
• Ενθάρρυνση με σκοπό την προσέγγιση περιβαλλοντικών προβλημάτων με βιωματικό και διεπιστημονικό τρόπο.
• Ευαισθητοποίηση-ενημέρωση πολιτών.
• Εθελοντισμός-άποψη και θέση για την προστασία του περιβάλλοντος.

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΜΑΣ
 Έρευνα ,παρατήρηση και καταγραφή των συσκευασιών που χρησιμοποιούνται στο σπίτι και στο σχολείο, καθώς και των απορριμμάτων που προκύπτουν.
 Συγκέντρωση χαρτιού, γυαλιού ,αλουμινίου και διερεύνηση του τρόπου διάθεσής τους για ανακύκλωση.
 Επίσκεψη στον τοπικό Δήμο και ενημέρωση από τον αρμόδιο για το θέμα διαχείρισης των απορριμμάτων.
 Επίσκεψη στον Χ.Υ.Τ.Α. Λάρισας.

 Επίσκεψη σε ιδιωτικούς φορείς που πραγματοποιούν ανακύκλωση στην πόλη μας.

 Οργάνωση εκστρατείας καθαριότητας του σχολείου.
 Οργάνωση δραστηριοτήτων με σκοπό τη σύνδεση του θέματος της εργασίας και του γνωστικού αντικειμένου των ομάδων μας όπως:
- Κατασκευές από ανακυκλωμένο χαρτί
- Κουκλοθέατρο με θέμα παραμύθι σχετικό με τα σκουπίδια στη ζωή μας.
- Δραματοποιήσεις ιστοριών γραμμένες από τα ίδια τα παιδιά
- Αυτοσχεδιασμοί ή παιχνίδια ρόλων.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ανακύκλωση είναι η διαδικασία μετατροπής των σκουπιδιών σε πηγές ενέργειας ή πρώτες ύλες, με τη χρήση επιστημονικών μεθόδων και η έπα-ναχρησιμοποίηση κατόπιν επεξεργασίας, ορισμένων άχρηστων υλικών. Άρχισε από πολύ παλιά, σχεδόν την εποχή του χαλκού, όπου το λιώσιμο μεταλλικών αντικειμένων απέφερε την παραγωγή νέων προϊόντων. Σήμερα η κατάσταση άλλαξε λόγω της αλματώδους βιομηχανικής ανάπτυξης και η ζωή των ανθρώπων έγινε πιο περίπλοκη. Η διαχείριση των απορριμμάτων αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και δύσκολα προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει κάθε σύγχρονη κοινωνία. Από τη μια η αλλαγή των καταναλωτικών συνηθειών με έπα-κόλουθο την παραγωγή σύνθετων αστικών απορριμμάτων(τοξικών και επικίνδυνων), και από την άλλη η ανάγκη εξεύρεσης χώρων υποδοχής και διαχείρισης. Καταστάσεις προβληματικές που οδήγησαν τον σύγχρο-νο άνθρωπο να στραφεί προς νέες πρακτικές που θα βοηθήσουν στην αποτελεσματική διαχείριση και εξοικονόμηση φυσικών πόρων και ενέργειας. Θα μετατοπιστεί έτσι το βάρος στην πρόληψη παραγωγής αποβλήτων, την ανακύκλωση αλλά και τη μείωση των επικίνδυνων συστατικών. Το 1970 σε συνέδριο για την ανακύκλωση, αποφασίστηκε να σημα- τοδοτούνται με λογότυπο, τα ανακυκλώσιμα υλικά(γυαλί,χαρτί,μέταλλο πλαστικό). Τον Αύγουστο του 2001 ψηφίστηκε στη βουλή νέος νόμος με τον οποίο προωθήθηκε η διαχείριση και άλλων προϊόντων όπως, ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, ελαστικών αυτοκινήτων, μπαταριών και συσσωρευτών, ορυκτέλαιων και άλλων.

ΤΑ ΩΦΕΛΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ
1.Μειώνεται ο όγκος και το βάρος των απορριμμάτων, έτσι έχουμε μικρότερα προβλήματα διαχείρισής τους.
2.Εξοικονομείται χώρος.
3.Εξοικονομείται ενέργεια που λαμβάνεται από τη φύση.
4.Μειώνεται η ρύπανση της ατμόσφαιρας, του εδάφους και των υπόγειων υδάτων. 5.Επαναχρησιμοποιούνται ορισμένα αντικείμενα από τις βιομηχανίες, αφού προηγηθούν οι διαδικασίες διαλογής τους(π.χ. γυάλινα και πλαστικά μπουκάλια).
6.Επεξεργάζονται ορισμένα απορρίμματα και αξιοποιούνται ως πρώτες ύλες από τις βιομηχανίες(π.χ. τα γυάλινα δοχεία γίνονται υαλότριμμα, τα παλιά χαρτιά χαρτοπολτός κτλ.).
7.Περιορίζεται η παραγωγή των υλικών συσκευασίας από τις βιομηχανίες
Το βασικό όμως όφελος που προκύπτει από την ανακύκλωση είναι ,η προστασία του περιβάλλοντος και η ευαισθητοποίηση των πολιτών ώστε να οργανώνονται και να μεριμνούν για την πραγματοποίησή της.

ΤΙ ΑΝΑΚΥΚΛΩΝΟΥΜΕ.....
ΑΛΟΥΜΙΝΙΟ ( κουτάκια αναψυκτικών, συσκευασίες τροφίμων ).
ΓΥΑΛΙ( μπουκάλια).
ΧΑΡΤΙ( στοίβες εφημερίδων, περιοδικά, χάρτινες συσκευασίες προϊόντων).
ΠΛΑΣΤΙΚΟ( συσκευασίες μπάνιου ή κουζίνας).
ΜΕΓΑΛΕΣ ΟΙΚΙΑΚΕΣ ΣΥΣΚΕΥΕΣ( πλυντήρια, κουζίνες).
ΜΙΚΡΟΣΥΣΚΕΥΕΣ
ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΕΙΚΟΝΑΣ ΚΑΙ ΗΧΟΥ
ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ-ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ
ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΤΙ ΔΕΝ ΑΝΑΚΥΚΛΩΝΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΜΠΛΕ ΚΑΔΟΥΣ…
• Τρόφιμα, αποφάγια.
• Υλικά που ανήκουν σε άλλα συστήματα ανακύκλωσης όπως, οι μπαταρίες και τα ελαστικά.
• Αφρολέξ, πλαστικά δοχεία από φυτοφάρμακα, οικοδομικά υλικά, στρώματα, παλιά έπιπλα, ρούχα, παπούτσια, κλαδιά από δέντρα.
• Αποτσίγαρα.
• Χρησιμοποιημένες χαρτοπετσέτες, χαρτομάντιλα.
• Βιοδιασπώμενες σακούλες.
• Σπασμένα τζάμια, καθρέφτες ή λαμπτήρες γιατί η διαλογή γίνεται με το χέρι και είναι επικίνδυνο για τους εργάτες.

ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ...
Το τρίγωνο με τα τρία βελάκια ή αλλιώς ο βρόγχος MOBIUS είναι το σύμβολο της ανακύκλωσης. Κάθε ένα από τα τρία βελάκια, συμβολίζει ένα στάδιο από τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος.

ΥΛΙΚΑ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ
Γ Υ Α Λ Ι
Επειδή το γυαλί δεν αποσυντίθεται στη φύση, πρέπει να το ανακυκλώνουμε.Οι τρόποι ανακύκλωσης είναι δύο:
• Η επαναχρησιμοποίηση των μπουκαλιών.
• Μπουκάλια και άλλα γυάλινα αντικείμενα που δεν μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, συγκεντρώνονται σε ειδικούς κάδους..
Μεταφέρονται σε κέντρα συγκέντρωσης όπου γίνεται ο διαχωρισμός του γυαλιού ανάλογα με το χρώμα(άσπρο, πράσινο, μπλε, καφέ).Θρυματίζε- ται σε μικρά κομμάτια ( υαλόθραυσμα ) και καθαρίζεται από ξένες ουσί- ες (καπάκια, χαρτιά, πλαστικά κτλ.). Τα υλικά που μπορούν να μαγνητιστούν (όπως για παράδειγμα τα καπά-και ) απομακρύνονται με ισχυρούς μαγνήτες. Τα ελαφρά αντικείμενα (χαρτιά, ελαστικά προϊόντα κτλ) ,απομακρύνονται με αέρα που φυσάει στην επιφάνεια της μεταφορικής ταινίας που μεταφέρει το υαλόθραυσμα. Η απομάκρυνση άλλων υλικών γίνεται με το χέρι. Στη συνέχεια, το γυαλί πλένεται με νερό, για να απομακρυνθούν οι οργανικές ενώσεις όπως τα σάκχαρα. Τέλος το υαλόθραυσμα οδηγείται στον κλίβανο τήξης, για να κατασκευαστεί πάλι γυαλί. Στην υαλουργία, η ανακύκλωση του γυαλιού, είναι μέρος της βιομηχανικής διαδικασίας γι’ αυτό συνήθως δεν δημιουργούνται στερεά απόβλητα. Τα ελληνικά υαλουργεία δέχονται 45.000 τόνους υαλόθραυσμα ετησίως για ανακύκλωση. Το ποσό αυτό μπορεί να αυξηθεί και να φτάσει τους 140.000 τόνους ετησίως. Σήμερα υπάρχουν πάνω από 650.000 σημεία συλλογής γυαλιού σε δρόμους, πλατείες και άλλους δημόσιους χώρους των χωρών της Ευρωπαι-κής Ένωσης, ενώ λειτουργούν περίπου 100 μονάδες για την επεξεργασία του χρησιμοποιημένου γυαλιού. Η ανακύκλωση γυαλιού στη χώρα μας, βρίσκεται σε πολύ αρχικό στάδιο σε ότι αφορά την επαναχρησιμοποίηση, ενώ η χρήση των συσκευασιών μιας χρήσης είναι ανεξέλεγκτη.
Η ανακύκλωση γίνεται σε μάντρες κοντά στις χωματερές ή σε ειδικά κέντρα εμπορίας γυαλιού σε διάφορα σημεία των μεγάλων πόλεων. Στα κέντρα αυτά, γίνεται η διαλογή των φιαλών ανάλογα με τη φίρμα της βιομηχανίας που τις χρησιμοποιεί ως υλικό συσκευασίας. Όσες από αυτές βρίσκονται σε άριστη κατάσταση ,στέλνονται στις αντίστοιχες βιομηχανίες όπου καθαρίζονται, αποστειρώνονται και επαναχρησιμο- ποιούνται.
Οι υπόλοιπες φιάλες, διοχετεύονται στις βιομηχανίες υαλουργίας ως υαλόθραυσμα. Στη χώρα μας λειτουργούν μόνο δύο μεγάλα κέντρα ανακύκλωσης γυαλιού, στην Αθήνα και τη Λάρισα.

ΤΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ
1. Προτιμούμε τις φιάλες που ξαναγεμίζουν ή είναι επιστρεφόμενες.
2. Πριν βάλουμε τα μπουκάλια στους ειδικούς κάδους, τα αδειάζουμε, τα ξεβγάζουμε και αφαιρούμε τυχόν ξένες ουσίες( καπάκι, καλύμματα, φελλούς κτλ).
3. Αν τυχόν υπάρχουν χωριστοί κάδοι ή τράπεζες φιαλών στη γειτονιά μας ,για κάθε τύπο γυαλιού πρέπει, να διαχωρίσουμε τα μπουκάλια ανάλογα με το χρώμα τους και να τα βάλουμε στο σωστό κάδο.
4. Ανακυκλώνουμε γυάλινα δοχεία και βάζα. Δοχεία για φαγητό, φάρμακα και άλλα οικιακά είδη που είναι συσκευασμένα σε γυαλί, μπορούν επίσης να ανακυκλωθούν όπως και τα μπουκάλια μπύρας, κρασιού και αναψυκτικού.
5. Δεν ανακυκλώνουμε ποτέ γυαλιά από παράθυρα, λαμπτήρες ηλεκτρισμού, σκεύη μαγειρικής, πιατικά από γυαλί.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΓΥΑΛΙΟΥ
• Να μαζεύουμε τα γυάλινα δοχεία και να τα βάζουμε σε ειδικούς κάδους.
• Να μην αγοράζουμε προϊόντα μιας χρήσης.
• Να χρησιμοποιούμε γυάλινα δοχεία για αναψυκτικά, μπύρες κτλ, για να μπορούμε να τα επιστρέφουμε.
• Να μην πετάμε ποτέ γυάλινα δοχεία στο δρόμο ή στην ύπαιθρο. Είναι επικίνδυνα για τους ανθρώπους και τα ζώα.
• Μπορούμε πολλά γυάλινα δοχεία να τα ξαναχρησιμοποιήσουμε καθημερινά στη κουζίνα μας όπως για μαρμελάδες, κομπόστες, γλυκά, τρόφιμα κτλ.
• Να ζητήσουμε από το δήμο να τοποθετήσει κάδους όπου δεν υπάρχουν.

ΑΛΟΥΜΙΝΙΟ
Η ανακύκλωση αλουμινίου συμβάλλει στην εξοικονόμηση ενέργειας
Περίπου 1 δισ. αλουμινένια κουτάκια για αναψυκτικά και ποτά χρησιμοποιούνται κάθε χρόνο στην Ελλάδα και για την παραγωγή τους χρειάζονται 17.142 τόνοι αλουμίνιο ή 68.600 τόνοι βωξίτη και 257.142.000 κιλοβατώρες ενέργειας.
Για την κατασκευή ενός αλουμινένιου κουτιού καταναλώνεται τόση ηλεκτρική ενέργεια όση για να:
- ακούσουμε ραδιόφωνο για 4 ώρες.
- δούμε τηλεόραση για 3 ώρες.
- ανάψουμε μία λάμπα 60W για 5 ώρες.
- λειτουργήσει ένα ψυγείο για 3 ώρες.
Αν τα κουτάκια καταλήξουν στα σκουπίδια αυξάνουμε τον όγκο σκουπιδιών, σπαταλάμε φυσικούς πόρους και ενέργεια και συμβάλλουμε στο φαινόμενο του θερμοκηπίου. Τα χρησιμοποιημένα αλουμινένια κουτιά από αναψυκτικά, μπύρες κ.α. δεν είναι άχρηστα, και μάλιστα προσφέρουν και χρήματα σε όσους τα ανακυκλώνουν.
Παράλληλα, με την ανακύκλωση του αλουμινίου, προστατεύουμε το περιβάλλον, εξοικονομούμε ενέργεια και περιορίζουμε τη σπατάλη πρώτων υλών. Η ανακύκλωση αλουμινίου σε σχέση με την παραγωγή του από την αρχή σημαίνει 95% λιγότερη κατανάλωση ενέργειας, 95% λιγότερη ατμοσφαιρική ρύπανση και 97% λιγότερη μόλυνση του νερού.
Ταυτόχρονα, η ανακύκλωση ενός τόνου αλουμινίου οδηγεί στην εξοικονόμηση : 4 τόνων βωξίτη, 500 κιλών σόδας, 100 κιλών ασβεστόλιθου, 700 κιλών πετρελαίου, 25 κιλών κρυολίτη και 35 κιλών φθοριούχου αλουμινίου.
Το αλουμίνιο δικαίως χαρακτηρίζεται ως το "πράσινο" μέταλλο, ικανοποιώντας ταυτόχρονα τις τεχνολογικές αλλά και οικολογικές απαιτήσεις.
Η διεθνής παραγωγή αλουμινίου είναι από τους βασικούς πρωταγωνιστές στην προσπάθεια για μείωση ενέργειας για παραγωγική διεργασία, περιορισμό και έλεγχο εκπομπών ρύπων και διατήρηση τουλάχιστον της ποιότητας του περιβάλλοντος. Η ανακύκλωση του αλουμινίου είναι το σημαντικότερο μέσο για την οικονομία ενέργειας και τη μείωση εκπομπών ρύπων.
Με την ανακύκλωση του αλουμινίου εκτός από τη μείωση των σκουπιδιών έχουμε και οικονομικό όφελος, καθώς εξοικονομείται το 95% της ενέργειας που χρειάζεται για την παραγωγή του από πρώτες ύλες. Κάποιες ενδεικτικές συμβουλές για τη «σωστή» ανακύκλωση προϊόντων αλουμινίου είναι οι εξής:
• Οφείλουμε να ξεπλένουμε και να συμπιέζουμε τα αλουμινένια κουτιά πριν τα στείλουμε για ανακύκλωση.
• Μην τοποθετείτε δοχεία από αλουμίνιο, το ένα μέσα στο άλλο.
• Βεβαιωθείτε ότι τα δοχεία αεροζόλ είναι τελείως άδεια και βγάλτε το στόμια τους.
• Κατάλληλα για ανακύκλωση είναι μόνο όσα αντικείμενα φέρουν την ένδειξη alu.
• Τοποθετείτε τα αλουμινένια προϊόντα σε πλαστική σακούλα πριν τα πάτε για ανακύκλωση
• Εκτός των κάδων ανακύκλωσης, μπορείτε να ανακυκλώνεται σε Κέντρα Ανακύκλωσης Κουτιών Αλουμινίου ( ενδεικτικά αναφέρουμε: ΣΥ.ΛΑΝ. ΕΠΕ, ΑΝΑΜΕΤ*)
Η άλλη ονομασία του αλουμινίου είναι «πράσινο μέταλλο» εξαιτίας της φύσης του, που ικανοποιεί τόσο τεχνολογικές όσο και οικολογικές απαιτήσεις. Οφείλουμε να το ανακυκλώνουμε καθώς είναι από τα υλικά εκείνα, που όσες φορές κι αν ανακυκλωθεί δεν υπάρχει η παραμικρή απώλεια ποιότητας. Μπορεί να διαχωριστεί εύκολα από τα άλλα υλικά και έτσι η διαλογή του δεν απαιτεί υψηλό κόστος. Επίσης η εξοικονόμηση ενέργειας που γίνεται με την ανακύκλωση αλουμινίου έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό των εκπομπών επιβλαβών αερίων για το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
Σε ευρωπαϊκή κλίμακα, ο βαθμός ανακύκλωσης είναι μεγαλύτερος στην αυτοκινητοβιομηχανία, ακολουθεί το αλουμίνιο προερχόμενο από δομικές εφαρμογές και τελευταίο είναι αυτό που προέρχεται από κουτιά μπύρας και αναψυκτικά.
Αξίζει να αναφερθεί πως η ανακύκλωση προσφέρει χρήματα σε αυτούς που συλλέγουν τα αλουμινένια κουτάκια αναψυκτικών.

ΠΛΑΣΤΙΚΟ
Η ανακύκλωση παίζει σημαντικό ρόλο στην διαχείριση των πλαστικών αλλά δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το σύνολο των υλικών συσκευασίας διότι:
• Η συλλογή των πλαστικών αποβλήτων είναι σημαντικό πρόβλημα.
• Κατά την ανακύκλωση τουλάχιστον 15% των πλαστικών παραμένει ως απόβλητο εξαιτίας των ουσιών που περιέχουν τα πλαστικά
• Με την ανακύκλωση δεν λύνουμε το πρόβλημα της ρύπανσης απλά το επιβραδύνουμε.
• Δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί ανακύκλωση εάν δεν προηγηθεί διαχωρισμός των διαφορετικών ειδών πλαστικού. Τα ΡΕΤ, ΡΡ, PVC, ΡΕ δεν μπορούν να αναμειχθούν ώστε να παραχθεί δευτερογενής ύλη ενώ το PVC δεν πρέπει να ανακυκλωθεί.
Μετά το διαχωρισμό τους τα πλαστικά μπορούν να αξιοποιηθούν:
• για την κατασκευή προϊόντων με παραπλήσιες ιδιότητες με τα παρθένα υλικά και προϊόντων με ιδιότητες κατώτερες των παρθένων υλικών
• ως καύσιμα για την παραγωγή θερμότητας
• για την παραγωγή οργανικών ενώσεων, με πυρόλυση και χημική ανακύκλωση
• ως εδαφοβελτιωτικά σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις
Όλες οι παραπάνω μέθοδοι δημιουργούν περιβαλλοντικά προβλήματα και έχουν υψηλό κόστος. Μείωση του κόστους επιτυγχάνεται με την συμμετοχή των καταναλωτών σε εκτεταμένα προγράμματα συλλογής και διαχωρισμού των πλαστικών.
Από όλα τα πλαστικά το φιλικότερο στο περιβάλλον είναι το ΡΕΤ λόγω της καθαρότητας του υλικού του και της μεγαλύτερης ευκολίας ανακύκλωσης. Σήμερα υπάρχει η τεχνολογία παραγωγής ΡΕΤ πολλαπλών χρήσεων για μπουκάλια. Οι συσκευασίες μπορούν μετά την πρώτη τους χρήση να γίνουν ξανά μπουκάλια, αφού η καθαρότητα του υλικού εγγυάται ένα προϊόν που θα έχει την ίδια χρήση.
Τα πλεονεκτήματα από την ανακύκλωση πλαστικού είναι πολλά:
• Εξοικονομούνται μη ανανεώσιμα ορυκτά καύσιμα και ενέργεια
• Μειώνεται η ποσότητα των στερεών κατάλοιπων που καταλήγουν στις χωματερές και οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (CO2), οξειδίου του αζώτου (NO) και διοξειδίου του θείου (SO2).
Όταν κατασκευάζουμε πλαστικές σακούλες από ανακυκλωμένο πλαστικό έχουμε τα εξής περιβαλλοντικά οφέλη:
• Μειώνουμε την κατανάλωση ενέργειας κατά δύο τρίτα
• Μειώνουμε την έκλυση τοξικών και επικίνδυνων αερίων
• Μειώνουμε τη χρήση του νερού σχεδόν κατά 90%
• Μειώνουμε την έκλυση διοξειδίου του άνθρακα κατά δυόμισι φορές
Για κάθε τόνο ανακυκλωμένου πολυαιθυλενίου εξοικονομούνται 1.8 τόνοι πετρελαίου, ενώ η ανακύκλωση ενός και μόνο πλαστικού μπουκαλιού εξοικονομεί ενέργεια για να ανάψει μια λάμπα των 60 βατ για 6 ώρες !!!
Η επιστήμη έχει σήμερα δώσει λύση στο πρόβλημα της ρύπανσης που προκαλούν τα πλαστικά.
Πρόκειται για τα Φώτο-βιοαποικοδομήσιμα πλαστικά που έχουν τα εξής πλεονεκτήματα:
• Αποικοδομούνται σε οποιοδήποτε εξωτερικό ή εσωτερικό χώρο
• Μπορούν να προγραμματιστούν για τη διάρκεια ζωής τους
• Είναι πιο ανθεκτικά, πιο εύχρηστα και φθηνότερα.
• Είναι λεπτότερα και απαιτείται λιγότερη πρώτη ύλη για την παραγωγή τους.
• Μπορούν να ανακυκλωθούν και να λιπασματοποιηθούν
• Απαιτείται λιγότερη ενέργεια για να παραχθούν και να μεταφερθούν.
• Είναι ασφαλή για απευθείας επαφή με τρόφιμα και ιδανικά υλικά συσκευασίας κατεψυγμένων τροφίμων.

ΧΑΡΤΙ
Ανακύκλωση είναι η αξιοποίηση των χαρτιών που προορίζονται για τα σκουπίδια ή θεωρούνται απορρίμματα με στόχο την αντιμετώπιση της ρύπανσης και την εξοικονόμηση πρώτων υλών.
H ανακύκλωση έχει μεγάλη σημασία διότι:
• 1 τόνος ανακυκλωμένου χαρτιού ισοδυναμεί με το χαρτοπολτό που παράγουν 17 δέντρα
• για την ανακύκλωση χαρτιού απαιτείται 40% λιγότερη ενέργεια από την ενέργεια που απαιτείται για την παραγωγή χαρτιού από ξύλο
Στην Ελλάδα η κατανάλωση χαρτιού έχει ξεπεράσει τους 800.000 τόνους το χρόνο ενώ την ίδια στιγμή πετιούνται στα σκουπίδια τουλάχιστον 300.000 τόνοι χαρτιού
Τι χρειάστηκε για την παραγωγή αυτών των 300.000 τόνων;
• 12 εκατομμύρια στρέμματα δάσους
• 100 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού που ισοδυναμεί με την ποσότητα κατανάλωσης νερού της Αττικής για 100 μέρες
• 1,5 - 2 δισεκατομμύρια κιλοβατώρες που ισοδυναμεί με την ενέργεια που καταναλώνεται σε 3 μήνες από ένα εκατομμύριο σπίτια
Περιβαλλοντικά οφέλη από την ανακύκλωση του χαρτιού
• σώζονται δέντρα
• απαιτείται η μισή περίπου ενέργεια και κατανάλωση νερού
• παράγεται 70% λιγότερη ατμοσφαιρική ρύπανση
• μειώνονται τα απορρίμματα που καταλήγουν στις χωματερές

Ποιος είναι ο κύκλος της ανακύκλωσης;
Πρώτο βήμα Συγκεντρώνουμε τα αντικείμενα και προϊόντα από χαρτί που έχουμε χρησιμοποιήσει χωριστά από τα υπόλοιπα σκουπίδια (κάνοντας διαλογή στην πηγή)
Δεύτερο βήμα Η δημοτική αρχή, εθελοντές ή ιδιώτες έμποροι μαζεύουν τα χαρτιά που είναι για ανακύκλωση και τα δίνουν σε ειδικές βιομηχανίες για επεξεργασία.
Τρίτο βήμα Άλλες βιομηχανίες αγοράζουν το ανακυκλωμένο χαρτί και το χρησιμοποιούν για την παραγωγή νέων ανακυκλωμένων προϊόντων
Κλείσιμο του κύκλου Τα νέα ανακυκλωμένα προϊόντα φθάνουν και πάλι στους καταναλωτές

Τι πρέπει να κάνουμε;
• Να δίνουμε μεγάλη προσοχή στη διαδικασία συλλογής και διαλογής των αποκομμάτων χαρτιού, γιατί έστω και ένα ελάχιστο ποσοστό ξένης ύλης μπορεί να καταστρέψει μεγάλη μερίδα της παραγωγής. Για παράδειγμα, αν ξεφύγει από τον έλεγχο και χρησιμοποιηθεί ως πρώτη ύλη μικρό ποσοστό πισσωμένου χαρτιού, όλο το χαρτί που θα παραχθεί θα είναι γεμάτο με μαύρα στίγματα και επομένως θα είναι ακατάλληλο για την αγορά.
• Να συμμετέχουμε ενεργά στη διαλογή στην πηγή σχολείο, γραφείο, κατοικίες, τυπογραφεία, βιομηχανίες, κλπ των διαφόρων κατηγοριών του χαρτιού, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η καλύτερη δυνατή ποιότητα ανακυκλωμένων χαρτιών. Ανακατεύοντας όλες τις κατηγορίες χαρτιού μαζί παράγεται χαρτί κατώτερης ποιότητας.
• Να έχουμε υπόψη μας ότι προϋπόθεση για να πετύχει η ανακύκλωση είναι η απαλλαγή των χαρτιών από κάθε ξένη ύλη.
• Να φροντίζουμε ώστε η παραλαβή και η μεταφορά του χαρτιού που προορίζεται για ανακύκλωση να είναι σχετικά εύκολη δουλειά, και για μας και για τους ανθρώπους που συλλέγουν το χαρτί.

ΚΟΜΠΟΣΤΟΠΟΙΗΣΗ
Είναι η διαδικασία της αποσύνθεσης και της φυσικής ανακύκλωσης των οργανικών υλικών που
καταλήγει στη δηµιουργία µιας µάζας που µοιάζει µε χώµα και είναι πολύ θρεπτική για τα φυτά.
Γιατί να φτιάξω κόµποστ
Το κόµποστ είναι ένα από τα καλύτερα καλυπτικά για το έδαφος κι ένα από τα καλύτερα
βελτιωτικά εδάφους. Μπορείτε επίσης να το χρησιµοποιήσετε αντί για τα λιπάσµατα του
εµπορίου. Και, κυρίως, το κόµποστ είναι φτηνό. Μπορείτε να το παρασκευάσετε χωρίς να
ξοδέψετε ούτε δραχµή. Η χρήση του βελτιώνει τη δοµή και την υφή του εδάφους. Αυξάνει τον
αερισµό του εδάφους και την ικανότητά του να συγκρατεί νερό. Το κόµποστ κάνει πιο χαλαρά
τα αργιλώδη εδάφη και βοηθάει τα αµµώδη να συγκρατούν περισσότερο νερό. Προσθέτοντάς το
αυξάνεται η γονιµότητα του εδάφους και ενισχύεται στα φυτά η ανάπτυξη υγιούς ριζικού
συστήµατος. Η οργανική ύλη που περιέχεται σ’ αυτό τροφοδοτεί τους µικροοργανισµούς οι
οποίοι κρατάνε το έδαφος υγιές και ισορροπηµένο. Το άζωτο, το κάλιο και ο φώσφορος θα
παράγονται µε φυσικό τρόπο από τους µικροοργανισµούς ώστε να µην χρειάζεται να τα
προσθέσετε εσείς.
Στην εποχή µας δεν υπάρχουν πολλοί διαθέσιµοι χώροι για να πετάµε απορρίµµατα και δεν
συµφέρει επίσης να πετάµε στα σκουπίδια υλικά που µπορούµε να τα χρησιµοποιήσουµε για να
βελτιώσουµε το έδαφός µας. Τουλάχιστον το 1/3 των χωµατερών και των Χ.Υ.Τ.Α. το γεµίζουµε
µε οργανικά απορρίµµατα του κήπου ή της κουζίνας που θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν για
να φτιάξουµε κόµποστ. Μόνο να διαθέσουµε λίγο χρόνο και θα µειώσουµε τα σκουπίδια µας
αυξάνοντας ταυτόχρονα την ποιότητα της καλλιεργήσιµης γης µας. Εµείς προτείνουµε: Αρχίστε
την κοµποστοποίηση τώρα!

Η διαδικασία της διάσπασης των οργανικών υλικών
Το κόµποστ είναι το τελικό προϊόν ενός σύνθετου διατροφικού πλέγµατος ανάµεσα σε
εκατοντάδες διαφορετικών οργανισµών (βακτήρια, σκουλήκια, έντοµα και µύκητες).
Όταν αυτοί οι οργανισµοί διασπάσουν την οργανική ύλη ό,τι αποµένει είναι το πλούσιο, εύφορο
υλικό που αγαπούν τα φυτά σας. Η κοµποστοποίηση είναι µια πιστή αντιγραφή του φυσικού
τρόπου διάσπασης των οργανικών υλικών όπως ακριβώς γίνεται στο έδαφος ενός δάσους. Σε
κάθε δάσος ή λιβάδι, ζούγκλα ή κήπο συµβαίνει το ίδιο: Φυτά ξεραίνονται, πέφτουν στο χώµα
και διαλύονται. ∆ιασπώνται σιγά σιγά από τους µικροοργανισµούς που ζουν στο έδαφος. Και
τελικά τα κοµµάτια των νεκρών φυτών εξαφανίζονται γιατί έχουν γίνει πια εκείνο το σκούρο
ευκολοδούλευτο χώµα που βρίσκουµε στα δάση κάτω από τα φύλλα που σαπίζουν. Έχουν γίνει
αυτό που λέµε «χούµους» αυτό το ελαφρύ αφράτο χώµα. Αυτό το «χούµους» είναι ο σκοπός
µας όταν ξεκινάµε την κοµποστοποίηση. Προσφέροντας το κατάλληλο περιβάλλον στους
οργανισµούς που ζουν στον σωρό καταφέρνουµε να φτιάξουµε χώµα εξαιρετικής ποιότητας.
Φυσικά θέλουµε προκαλέσουµε και να επιταχύνουµε τις διαδικασίες της φύσης. Και, καθώς θα
παράγουµε πιο γρήγορα καλής ποιότητας έδαφος, ταυτόχρονα, η θερµότητα που παράγεται
στον σωρό θα το καθαρίσει από τυχόν σπόρους ζιζανίων ή ασθένειες.

Οι «πρώτες ύλες» για το κόµποστ
Θεωρητικά όλες οι οργανικές ουσίες είναι κατάλληλες για έναν κοµποστοσωρό. Ο σωρός µας
χρειάζεται την κατάλληλη αναλογία από υλικά πλούσια σε άνθρακα (π.χ. ξερά φύλλα, άχυρα και
κοµµάτια ξύλου) και υλικά πλούσια σε άζωτο (όπως κοµµένο χορτάρι και φυτικά υπολείµµατα
από την κουζίνα). Ανακατεύοντας διάφορα είδη υλικών ή αλλάζοντας τις αναλογίες µπορεί να
αλλάξει η ταχύτητα της αποσύνθεσης. Το να επιτύχετε το ιδανικότερο µίγµα είναι περισσότερο
θέµα εµπειρίας παρά επιστηµονικής ακρίβειας. Η ιδανική αναλογία είναι περίπου 3 µέρη υλικών
πλούσιων σε άνθρακα προς 1 µέρος πλούσιο σε άζωτο. Υπερβολική ποσότητα άνθρακα
επιβραδύνει την αποσύνθεση ενώ τα πολλά αζωτούχα µπορεί να προκαλέσουν οσµές. Ο
άνθρακας προµηθεύει τους µικροοργανισµούς µε ενέργεια και το άζωτο µε πρωτεΐνες .

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
• Η επίτευξη των στόχων μας πραγματοποιήθηκε.
• Οι μαθητές ευαισθητοποιήθηκαν πάνω στο θέμα της ανακύκλωσης.
• Απέκτησαν γνώσεις.
• Γνώρισαν τους τρόπους διαχείρισης των απορριμμάτων.
• Πήραν ερεθίσματα εκείνα που θα τους επιτρέψουν να αλλάξουν στάση και συμπεριφορά.
• Συνεργάστηκαν.
• Ευαισθητοποίησαν και ενημέρωσαν τους πολίτες.

ΑΣ ΜΗΝ ΞΕΧΝΑΜΕ…
Η ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Ιστοσελίδες του INTERNET με θέμα την ανακύκλωση.
• Εγκυκλοπαίδεια LAROUSSE.
• Άρθρα εφημερίδων ΕΘΝΟΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.
• Υλικό ιδιωτικών εταιριών ανακύκλωσης.
• Οδηγός εκπαίδευσης του Δήμου Λαρισαίων για τα απορρίμματα.

7ο ΕΠΑ.Λ Λάρισας: "Ποτάμια στην εποχή της κλιματικής αλλαγής - Υδάτινοι πόροι"

Συντονιστής: Χριστόπουλος Σεραφείμ
Παιδαγωγική Ομάδα: Οικονόμου Δημήτριος

Λέξεις κλειδιά: Κύκλος του νερού, Κλιματική αλλαγή, Υδάτινοι πόροι, Ύδρευση, Υπερκατανάλωση, Λειψυδρία, Εξοικονόμιση, Υδατική αυτονομία, Ποτάμια, Μικροφράγματα όμβριων υδάτων, Διασυνοριακά ποτάμια, Άρδευση, Συνδιαχείριση, Ρύπανση, Υποβάθμιση, Νιτρορύπανση-γεωργικά φάρμακα, Πολιτικές διαχείρισης, Αφαλάτωση, Φράγματα, Καταρράχτες, Λίμνες, Υδάτινοι δρόμοι, Ιαματικά λουτρά, Νερό και πνευματική ζωή, Ανθρώπινος πολιτισμός, Συνεργασία, Φιλία, Ειρήνη.


1. ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΘΕΜΑΤΟΣ

Ως κριτήρια επιλογής του θέματος υπήρξαν:

 Η διέλευση από την πόλη μας ενός ποταμού, του Πηνειού, που η ύπαρξή του πολλές φορές έδωσε άλλη πνοή στην πόλη μας.
 Η μόλυνση των νερών του ποταμού μας από αστικά ή άλλα λύματα.
 Η διαρκής υποβάθμιση της ποιότητας του νερού από την αλόγιστη χρήση των γεωργικών φαρμάκων.
 Η λειψυδρία των τελευταίων χρόνων λόγω της παρατεταμένης ανομβρίας.
 Οι έντονες κλιματικές αλλαγές στον πλανήτη τα τελευταία χρόνια.
 Η ανάγκη διαμόρφωσης οικολογικής συνείδησης στους μαθητές πάνω στα ζητήματα – προβλήματα του νερού και η αναζήτηση βιώσιμων λύσεων μέσα σε ολοκληρωμένα διαχειριστικά προγράμματα.

2. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

 Να αντιληφθούν και να κατανοήσουν συγχρόνως οι μαθητές ότι, παρά το γεγονός ότι το κεφάλαιο ν ε ρ ό είναι το πρώτο θέμα στα διάφορα συνέδρια και τους διεθνείς οργανισμούς καθώς και η κύρια αιτία συρράξεων ανά τον κόσμο, παραμένει ανοικτό, αναζητώντας λύσεις βιώσιμες και επείγουσες συγχρόνως, χάριν της αειφορίας και της ειρηνικής συνύπαρξης όλων των όντων στη γη.
 Να ερευνήσουν το θέμα των υδάτινων πόρων διεξοδικά.
 Να εντρυφήσουν στο γεγονός ότι τα προβλήματα του περιβάλλοντος δεν αγγίζουν μόνο την τοπική εκάστοτε κοινωνία αλλά απλώνουν τα νήματά
τους πάνω σε όλη την ανθρωπότητα.
 Να αναζητήσουν πληροφορίες με κάθε τρόπο, είτε από εγκυκλοπαίδειες είτε από βιβλία είτε από το διαδίκτυο.
 Να ερευνήσουν, να βρουν το πρόβλημα, να διατυπώσουν θέσεις, να σχεδιάσουν πορεία, να συλλέξουν πληροφορίες, να υλοποιήσουν σχέδια, να καταγράψουν στοιχεία, να ερμηνεύσουν αποτελέσματα, να εξαγάγουν συμπεράσματα, να ελέγξουν υποθέσεις.
 Να ασχοληθούν με μελέτες, να αναπτύξουν κρίση, επινοητικότητα, δημιουργικότητα και ειδικά υπευθυνότητα.
 Να χρησιμοποιήσουν βιωματική μάθηση και διαθεματική προσέγγιση.
 Να τους δοθεί η ευκαιρία για συμμετοχή και δράση.
 Να ανταλλάξουν βιώματα εμπειρίες μεταξύ τους και να παρουσιάσουν από κοινού τα πορίσματα της εργασίας τους.


3. ΜΕΘΟΔΟΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ

Για την υλοποίηση των προαναφερθέντων στόχων ακολουθήθηκαν οι εξής μέθοδοι:

Με βάση το μοντέλο του δομητισμού ήρθαν στην επιφάνεια οι προηγούμενες γνώσεις καθώς και τα βιώματα των μαθητών. Εκφράστηκαν απορίες, έγιναν υποθέσεις που στο τέλος κατέληξαν σε έρευνες. Οι απορίες και επιθυμίες των μαθητών μετουσιώθηκαν σε έρευνα διαφόρων θεμάτων που ομαδοποιήθηκαν και σχηματίστηκαν έτσι τα υποθέματα με τα οποία ασχολήθηκαν οι μαθητές.

Δημιουργήθηκε το οργανόγραμμα του θέματος και με μαθητοκεντρική διδασκαλία αναπτύχθηκαν τα υποθέματα. Οι μαθητές χωρισμένοι σε ομάδες, πρωταγωνιστές στις διαδικασίες μάθησης, με τους καθηγητές σε συντονιστικό – συμβουλευτικό - κατευθυντικό ρόλο.

4. Πλάνο υλοποίησης προγράμματος

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑ ΕΒΔΟΜΑΔΑ
1η
20/10/2010 Τετάρτη Συγκρότηση ομάδας
2η
02/11/2010 Τρίτη Ενημέρωση για το πρόγραμμα
3η
09/11/2010 Τρίτη Προετοιμασία & Υποβολή προγράμματος
4η
16/11/2010 Τρίτη Συγκρότηση περιβαλλοντικής ομάδας –
Δημιουργία συμβολαίου
5η
24/11/2010 Τετάρτη Χωρισμός σε υποομάδες

6η
01/12/2010 Τετάρτη Ενημέρωση - συζήτηση για το νερό
7η
09/12/2010 Πέμπτη Έγκριση προγράμματος
από τη Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης
Ν. Λάρισας
8η
15/12/2010 Τετάρτη Ο Κύκλος του Νερού-
υδάτινοι πόροι
9η
21/12/2010 Τρίτη Νερό & ζωή
10η
11/01/2011 Τρίτη Υγρότοποι
11η
18/01/2011 Τρίτη Ποτάμια – Πηνειός

12η
25/01/2011 Τρίτη Λίμνες
13η
01/02/2011 Τρίτη Θάλασσες
14η
08/02/2011 Τρίτη Ο δρόμος του νερού
15η
16/02/2011 Τετάρτη EΚΔΡΟΜΗ στο
Κ.Π.Ε Ελασσόνας – Λιβάδι

16η
22/02/2011 Τρίτη Νερό & ανθρώπινο σώμα

17η
01/03/2011 Τρίτη Νερό – επικοινωνία και μεταφορές – ταξίδια.
18η
08/03/2011 Τρίτη Νερό & αναψυχή
Λουτρά – ιαματικά νερά - τουρισμός
19η
15/03/2011 Τρίτη Ποτάμια - Νερό - Χρήσεις – ωφέλειες - αξίες

20η
22/03/2011 Τρίτη Διαχείριση υδάτινων πόρων.

21η
29/03/2011 Τρίτη Νερό & πολιτισμός - λαογραφία
22η
06/04/2011 Τετάρτη Παρακολούθηση προβολής ντοκυμαντέρ σχετικού με τα ποτάμια – συζήτηση
23η
12/04/2011 Τρίτη Ποτάμια – νερό και κλιματική αλλαγή
24η
03/05/2011 Τρίτη Αξιολόγηση προγράμματος
Παρουσίαση θέματος & εργασίας
Σύνθεση εργασίας – CD

5. Η Περιβαλλοντική ομάδα του τμήματος Βυπ5
της Β΄ Τάξης
του 7ου ΕΠΑΛ ΛΑΡΙΣΑΣ
για το σχολικό έτος 2010 – 2011.

1. Μορφογιάννη Ειρήνη – Δήμητρα
2. Μότση Αλεξάνδρα
3. Μπακαβέλλος Βασίλειος
4. Μπακογιάννη Χριστίνα
5. Μπαρούτα Δήμητρα
6. Μπαρούτας Νικόλαος
7. Μπατζάνας Αστέριος
8. Μπάτση Ενρίκο
9. Μπέϊνα Δαρεία
10. Μπέλλιος Μιχαήλ
11. Μπίγγου Μαρία
12. Νικούδη Γεωργία
13. Νούλα Γεωργία
14. Ντάγκα Κατερίνα
15. Νταϊτσι Μάρκο
16. Ντάλλα Μαρία
17. Ντέμε Νεβίλα
18. Ξυνοπούλου Κωνσταντίνα
19. Οικονομίδης Μενέλαος
20. Οικονόμου Ζωή
21. Οσμάνι Σιντορέλα – Ελένη
22. Παπαγεωργίου Βασίλειος

Στις 20/10/2010, ημέρα Τετάρτη, έγινε πρώτη γνωριμία με το τμήμα Βυπ5 και ενημέρωση για την πρόθεση συμμετοχής και συνεργασίας σε πρόγραμμα Π.Ε. σχετικό με το νερό – ποτάμια.
Οι μαθητές ενθουσιάστηκαν για την πρόταση συμμετοχής τους στο πρόγραμμα και δήλωσαν σχεδόν όλοι ότι ήθελαν να συμμετέχουν.

6. Καθορισμός τίτλου προγράμματος.

Στις 02/11/2011, ημέρα Τρίτη, συγκεκριμενοποιήθηκε ο τίτλος του προγράμματος:
« ΠΟΤΑΜΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ – ΥΔΑΤΙΝΟΙ ΠΟΡΟΙ ».
Ο Πηνειός ποταμός, που διαρρέει την πόλη μας, έδωσε το έναυσμα στα παιδιά να δουν ότι στην εποχή μας η κλιματική αλλαγή είναι υπεύθυνη για τη ποσότητα των υδάτων του ποταμού και εκδήλωσαν μεγάλο ενδιαφέρον για την υλοποίηση του προγράμματος.
Σε συνάρτηση με την ανάγκη δημιουργίας οικολογικής συνείδησης
δόθηκε στους μαθητές η δυνατότητα να ασχοληθούν και να δουν από κοντά τα προβλήματα των υδάτινων πόρων. Η συνεργασία τους δε με το τμήμα Βυπ6 που υλοποιεί και αυτό σχετικό πρόγραμμα Π.Ε. ενισχύει τον στόχο όλων μας, μαθητών και υπεύθυνων καθηγητών, για ένα καλύτερο αποτέλεσμα.

7. Προετοιμασία και υποβολή προγράμματος

Στις 09/11/2011, ημέρα Τρίτη, προετοιμάστηκε και υποβλήθηκε προς έγκριση το πρόγραμμα: « ΠΟΤΑΜΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ – ΥΔΑΤΙΝΟΙ ΠΟΡΟΙ ».

8. Συγκρότηση Περιβαλλοντικής ομάδος. Δημιουργία Συμβολαίου.

Στις 16/11/2011, ημέρα Τρίτη, συγκροτήθηκε η περιβαλλοντική ομάδα του τμήματος Βυπ5. Έγινε συζήτηση πάνω στο θέμα του προγράμματος, καθώς επίσης συμφωνήθηκε η ημέρα και ώρα που εβδομαδιαία θα γινόταν οι συγκεντρώσεις – εκτός ειδικών περιπτώσεων.

Συμβόλαιο των μελών της Περιβαλλοντικής ομάδας.

 Ενεργή συμμετοχή όλων.

 Ο καθένας να μπορεί ελεύθερα να εκφράζει την άποψή του χωρίς να δέχεται τα πειράγματα και σχόλια των υπολοίπων μελών της ομάδας.

 Σεβασμός στη γνώμη των άλλων, ανεξάρτητα αν συμφωνούμε ή όχι.

 Δεν επιτρέπεται κατά την διάρκεια των συναντήσεων το φαγητό και η χρήση καφέδων - σνακς ( το κάπνισμα απαγορεύεται σε όλο το σχολικό περιβάλλον ).

 Δεν επιτρέπεται η χρήση των κινητών στη διάρκεια των συναντήσεων.

 Συνέπεια στην ώρα προσέλευσης – προσήλωση και συγκέντρωση στη διαδικασία του προγράμματος ενεργή.

 Τήρηση κανόνων σχολείου.

 Αποφυγή παραβατικών συμπεριφορών ( βανδαλισμοί – χτύπημα θρανίων – αγενείς εκφράσεις – χειρονομίες κ.λ.π.)

 Αποδοχή παρατηρήσεων και προσπάθεια βελτίωσης.

 Υπευθυνότητα.

 Ειλικρίνεια.

 Ησυχία.

 Ευπρεπής παρουσία.


 Ελαστικότητα στην ώρα αποχώρησης παιδιών που κάνουν χρήση λεωφορείων.

Στην περιβαλλοντική ομάδα ήταν διάχυτος ο ενθουσιασμός και το ενδιαφέρον για την συμμετοχή όλων και η υπόσχεση ότι θα ακολουθούσαν όλοι τους όρους του συμβολαίου.


9. Χωρισμός σε υποομάδες.

Στις 24/11/2010, ημέρα Τετάρτη, έγινε προσπάθεια καταμερισμού εργασιών σε υποομάδες για την εύρεση υλικού από εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία, συγγράμματα, άρθρα, ίντερνετ, εγκυκλοπαίδειες, κ.λ.π.

10. Ενημέρωση – συζήτηση για το νερό.

Στις 01/12/2010, ημέρα Τετάρτη, τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με φωτογραφίες από ποτάμια, πηγές, λίμνες, υγροτόπους και θάλασσες. Συγκράτησαν την διαφορά στον όγκο του νερού που υπήρχε παλιότερα, π.χ. στον Πηνειό ποταμό. Είδαν φωτογραφίες του τοπίου των βουνών – πεδιάδων πριν δημιουργηθεί η λίμνη Πλαστήρα και του σήμερα. Ενημερώθηκαν για την σημασία της λίμνης στην σημερινή εποχή. Πολλά παιδιά κατέθεσαν προσωπικά βιώματα για την περιοχή τους από τα παιδικά τους χρόνια με αποτέλεσμα να υπάρχει στην ατμόσφαιρα μια διάχυτη συγκίνηση.

11. Έγκριση του προγράμματος από την Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης Ν. Λάρισας.

Στις 09/12/2010, ημέρα Πέμπτη, εγκρίθηκε το πρόγραμμα από την Δ/νση Δ/θμιας Εκπ/σης με επακόλουθο οι κινήσεις της ομάδας να πάρουν επιτέλους στον δρόμο τους.

12. Ο κύκλος του νερού - υδάτινοι πόροι.

Στις 15/12/2010, ημέρα Τετάρτη, στη καθιερωμένη συνάντησή μας, με επίσημη πλέον άδεια για το περιβαλλοντικό μας πρόγραμμα, έγινε αναφορά στον κύκλο του νερού.
Τα παιδιά ανέφεραν ότι ο κύκλος του νερού — γνωστός και ως υδρολογικός κύκλος — είναι η συνεχής ανακύκλωση του νερού της Γης μέσα στην υδρόσφαιρα και στην ατμόσφαιρα. Το συνεχές της κυκλικής διαδικασίας του κύκλου του νερού επιτυγχάνεται εξαιτίας της ηλιακής ακτινοβολίας.

Το νερό του πλανήτη αλλάζει συνεχώς φυσική κατάσταση, από τη στερεά μορφή των πάγων στην υγρή μορφή των ποταμών, λιμνών και της θάλασσας και την αέρια κατάσταση των υδρατμών. Πιο συγκεκριμένα, λόγω της θέρμανσης και των ανέμων στην επιφάνεια της γης τα νερά της εξατμίζονται και μαζεύονται ως υδρατμοί δημιουργώντας τα σύννεφα.
Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται, υγροποιούνται και στη συνέχεια πέφτουν ως βροχή ή άλλες μορφές υετού, εμπλουτίζοντας έτσι τις αποθήκες νερού της γης, είτε είναι αυτές επιφανειακές, όπως οι θάλασσες και οι λίμνες, είτε είναι υπόγειες. Ο κύκλος του νερού αποτελεί αντικείμενο του επιστημονικού κλάδου της υδρολογίας για ότι συμβαίνει ή παρατηρείται στο έδαφος και της Μετεωρολογίας για ότι συμβαίνει εξ αυτού στην ατμόσφαιρα.
Ειδικότερα στη Μετεωρολογία ο υδρολογικός κύκλος αποτελεί το σπουδαιότερο καιρικό φαινόμενο ως σύνολο επιμέρους φαινομένων. Αυτός ρυθμίζει την υγρασία του εδάφους, τη λαμπρότητα της ημέρας, και τέλος τη συχνότητα και ένταση των υδρομετεώρων, εκτός του γιγάντιου εκείνου έργου της μεταφοράς ενέργειας από τα μικρά στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη.

13. Νερό και ζωή.

Το νερό είναι ζωή

Στις 21/12/2010, ημέρα Τρίτη, έγινε συνδυασμός του νερού με την ζωή. Οι μαθητές κατέληξαν ότι :
ΝΕΡΟ = ΖΩΗ
Κι όμως, αυτό το πολύτιμο αγαθό που μας έδωσε απλόχερα η φύση, εμείς οι άνθρωποι χάριν της τεχνολογίας, καταφέραμε να το καταστρέψουμε σε όλα τα σημεία του πλανήτη μας.
Γιατί χρειάζεται προστασία;
Η σημασία του νερού για τη ζωή και ως συστατικού του παγκόσμιου
οικοσυστήματος γίνεται συνεχώς σαφέστερη. Είναι ένας πόρος που
όχι μόνο καλύπτει βασικές ανάγκες για τον ανθρώπινο πληθυσμό και
αποτελεί το κλειδί για την ανάπτυξη, ιδιαίτερα με τη δημιουργία και
διατήρηση του πλούτου μέσω της γεωργίας, της επαγγελματικής
αλιείας, της παραγωγής ενέργειας, της βιομηχανίας, των
μεταφορών και του τουρισμού, αλλά είναι ζωτικός για όλα τα
παγκόσμια οικοσυστήματα. Ωστόσο, τα γεγονότα δείχνουν ότι
αντιμετωπίζουμε παγκόσμια κρίση νερού.
Εκ πρώτης όψεως, αυτό φαίνεται ότι δεν ισχύει για τα ύδατα της
Ευρώπης. Σε τελική ανάλυση, η ήπειρος δεν αντιμετωπίζει γενικές
ελλείψεις νερού. Ωστόσο, η ποιότητα και η διαχείριση των υδάτων
της Ευρώπης στην πραγματικότητα απέχει πολύ από το να απέχει πολύ από το να είναι ικανοποιητική.
Γεγονότα - κλειδιά σχετικά με την κατάσταση του νερού παγκοσμίως
 Λιγότερο από 1% των υδάτων του πλανήτη είναι διαθέσιμο για κατανάλωση από τον άνθρωπο.
 Περισσότεροι από 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν
πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό.
Γεγονότα - κλειδιά σχετικά με την κατάσταση του νερού στην Ευρώπη
• 20% όλων των επιφανειακών υδάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση απειλείται σοβαρά από ρύπανση.
• Τα υπόγεια ύδατα παρέχουν περίπου το 65% όλου του πόσιμου
νερού της Ευρώπης.
• 60% των ευρωπαϊκών πόλεων κάνουν υπερεκμετάλλευση των
πόρων των υπόγειων υδάτων τους.
• 50% των υγροτόπων βρίσκεται σε “επικίνδυνη κατάσταση” λόγω
της υπερεκμετάλλευσης των υπόγειων υδάτων.
• Η επιφάνεια της αρδευόμενης γης στη Νότια Ευρώπη έχει
αυξηθεί κατά 20% από το 1985.
Δεδομένων των πολυάριθμων και αυξανόμενων πιέσεων στους
υδάτινους πόρους μας, έχει ζωτική σημασία να υπάρξουν
αποτελεσματικά νομοθετικά όργανα που θα αντιμετωπίσουν
αποτελεσματικά τα προβλήματα και θα βοηθήσουν στην εξασφάλιση
αυτών των πόρων για τις επόμενες γενιές.
Η Οδηγία - Πλαίσιο περί Υδάτων επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της
προστασίας των υδάτων σε όλα τα ύδατα και θέτει ως σαφή στόχο ότι μέχρι το 2015 πρέπει να επιτευχθεί “καλή κατάσταση” για όλα τα ευρωπαϊκά ύδατα και να εξασφαλιστεί βιώσιμη χρήση του νερού σε ολόκληρη την Ευρώπη.

14. Υγρότοποι.

Στις 11/01/2011, ημέρα Τρίτη, με την νέα χρονιά τα παιδιά έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους για την υλοποίηση του προγράμματος. Θέμα της ημέρας ήταν οι υγρότοποι.
Υγρότοποι είναι φυσικές ή τεχνητές περιοχές αποτελούμενες από έλη με ποώδη βλάστηση, από μη αποκλειστικώς ομβροδίαιτα έλη με τυρφώδες υπόστρωμα, από τυρφώδεις γαίες ή από νερό. Οι περιοχές αυτές είναι μόνιμα ή προσωρινά κατακλυζόμενες από νερό το οποίο είναι στάσιμο ή τρεχούμενο, γλυκό, υφάλμυρο ή αλμυρό και περιλαμβάνουν επίσης εκείνες που καλύπτονται από θαλασσινό νερό το βάθος του οποίου κατά τη ρηχία δεν υπερβαίνει τα έξι μέτρα. Oυσιώδη γνωρίσματα της μεταβατικής ζώνης που παρεμβάλλεται μεταξύ των μόνιμα κατακλυσμένων και των καθαρά χερσαίων περιοχών είναι η παρουσία υδροχαρούς βλάστησης και η ύπαρξη υδρομορφικών εδαφών, δηλαδή εδαφών που ανέπτυξαν ειδικά γνωρίσματα ως αποτέλεσμα της υψηλής υπόγειας στάθμης νερού.
Οι υγρότοποι, όσοι δεν έχουν εντελώς υποβαθμισθεί από τον Άνθρωπο, σφύζουν από ζωή. Ιδιαίτερα θαυμαστή είναι η πληθώρα υδρόβιων πουλιών που βρίσκουν εκεί χώρους για αναπαραγωγή, φώλιασμα, τροφή και ξεκούραση. Πολλά από τα είδη είναι μεταναστευτικά και προστατεύονται άμεσα ή έμμεσα από Διεθνείς Συμβάσεις (π.χ. Ραμσάρ, Βέρνης, Ρίο) και Κοινοτικές Οδηγίες (π.χ.79/409/ΕΟΚ για τα άγρια πουλιά).
Eπίσης, πολλοί υγρότοποι προστατεύονται από την εθνική νομοθεσία, τη Σύμβαση Ραμσάρ και περιλαμβάνονται στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000.

15. Ποτάμια – Πηνειός.

Στις 18/01/2011, ημέρα Τρίτη, οι μαθητές είχαν ετοιμάσει υλικό για τον ποταμό που διαρρέει την πόλη μας, τον χιλιοτραγουδισμένο Πηνειό ποταμό.

Πηνειός ποταμός

Μάθαμε ότι ο Πηνειός είναι ο κύριος και πιο σπουδαίος ποταμός της Θεσσαλίας, τρίτος σε μήκος ποταμός της Ελλάδας. Πηγάζει από την Πίνδο, περνάει κοντά στην Καλαμπάκα και βγαίνει στη θεσσαλική πεδιάδα. Βρίσκεται στο κεντρικό διαμέρισμα της ηπειρωτικής Ελλάδας. Με συνολικό μήκος ποταμού 216km έχει συνολική επιφάνεια 9.500 τ.χιλ. Σε όλο το μήκος του ενσωματώνονται πάρα πολλοί παραπόταμοι, με κυριότερους τον Τιταρήσιο, τον Εννιπέα, τον Καλέτζη και τον Ληθαίο. Μαζί με τους παραποτάμους του αποτελεί για τη Θεσσαλία το μοναδικό υδάτινο αποδέκτη. Η περιφέρεια της Θεσσαλίας, περιοχή με πληθυσμό περίπου 500.000 κατοίκων, είναι κυρίως γεωργική με μικρή βιομηχανική δραστηριότητα. Οι ανάγκες πόσιμου νερού της πόλης μας της Λάρισας καλύπτονταν μέχρι το 1986 αποκλειστικά από τον Πηνειό. Όμως η συνεχώς αυξανόμενη κατανάλωση νερού και η αύξηση της καλλιέργειας βαμβακιού στη θεσσαλική πεδιάδα, που απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού, σε συνδυασμό με τη ρύπανση του ποταμού από φυτοφάρμακα, οδήγησε στην αναζήτηση νέων πηγών νερού. Έτσι από το 1990, οι ανάγκες πόσιμου νερού της Λάρισας καλύπτονται 100% από υπόγεια νερά που προέρχονται από γεωτρήσεις. Κατά τους θερινούς μήνες που οι απαιτήσεις σε νερό είναι μεγάλες και υπάρχει και μείωση της παροχής του ποταμού, οι συνέπειες από τη ρύπανση είναι πλέον εμφανείς και έντονες. Με τα νερά του αρδεύονται περί τα 80.000 στρέμματα και παράλληλα υδροδοτούνται οικισμοί της Θεσσαλίας. Διαθέτει σημαντικά παραποτάμια δάση, μεγάλη ποικιλότητα στην πανίδα και εκτεταμένες θίνες στο Δέλτα του.
Τότε θυμηθήκαμε και ένα παλιό λαϊκό τραγούδι που είχε ακουστεί πολύ.
Στις Λαρίσης το ποτάμι, που το λένε Πηνειό, αν τυχόν και δε με θέλεις εκεί θα πέσω να πνιγώ ……
Τραγουδάει ο Σπύρος Ζαγοραίος.
Στης Λαρίσης το ποτάμι
Που το λένε Πηνειό
Αν τυχόν δεν με θέλεις
Κει θα πέσω να πνιγώ
Ο καημός μου είναι μεγάλος
Το ποτάμι είναι ρηχό
Κι αν τυχόν και δεν με πνίξει
μοναχά που θα βραχώ
Στης Λαρίσης το ποτάμι
Που το λένε Πηνειό
Κίνησα από την Αθήνα
για τη Λάρισα να βγω
Πιάνει λάστιχο στο δρόμο
κι άραξα να κοιμηθώ
Το πρωί με τη δροσούλα
για τη Λάρισα κινώ
Αν τυχόν και δε με θέλεις
πέφτω μες στον ποταμό
Στης Λαρίσης το ποτάμι
που το λένε Πηνειό
Φέρτε ούζο του Τυρνάβου
να καθήσω και να πιω
κι όλη η Λάρισα να μάθει
πως εγώ σε αγαπώ
Στης Λαρίσης το ποτάμι
που το λένε Πηνειό
Αν τυχόν και δεν με θέλεις
κει θα πέσω να πνιγώ
Στης Λαρίσης το ποτάμι
που το λένε Πηνειό

Επίσης ένας θρύλος για τα ποτάμια που πηγάζουν από την Πίνδο είναι ο ακόλουθος:
"Κοιμούνταν στο βουνό τρία αδέλφια. Τη νύχτα ξύπνησε ο Σαλαμπριάς (Πηνειός) και κατέβηκε στον κάμπο της Θεσσαλίας. Μετά ξύπνησε ο Άραχθος και κατηφόρισε προς την Άρτα. Τελευταίος σηκώθηκε ο Άσπρος (Αχελώος). Κοίταξε γύρω του και δεν είδε τ' αδέλφια του. Φώναξε, φώναξε, μα τίποτα. Θύμωσε, έκλαψε κι άρχισε να σχίζει τα βουνά φωνάζοντας να βρει τ' αδέλφια του, μα δεν τα βρήκε κι ας έψαξε ως τη θάλασσα, κι ακόμα σήμερα φωνάζει να τα βρει".

16. Λίμνες.

Στις 25/01/2011, ημέρα Τρίτη, οι μαθητές παρουσίασαν υλικό που είχαν ετοιμάσει υλικό για τις λίμνες.
Η Ελλάδα έχει αρκετές λίμνες, οι περισσότερες των οποίων βρίσκονται στο ηπειρωτικό της τμήμα.
Οι μεγαλύτερες λίμνες στην ελληνική επικράτεια είναι: Τριχωνίδα- Στερεά Ελλάδα (Αιτωλοακαρνανία), Βόλβη- Μακεδονία (Θεσσαλονίκη), Βεγορίτιδα- Μακεδονία, Βιστονίδα- Θράκη (Ξάνθη), Κορώνεια- Μακεδονία (Θεσσαλονίκη), Μικρή Πρέσπα- Μακεδονία (Φλώρινα), Αλβανία, Μεγάλη Πρέσπα- Μακεδονία (Φλώρινα), Αλβανία, ΠΓΔΜ, Κερκίνη- Μακεδονία (Σέρρες).
Υπάρχουν επίσης και αρκετές τεχνητές λίμνες κυρίως για παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος, όπως η Λίμνη Κρεμαστών, και η Λίμνη Πολυφύτου, ενώ οι λίμνες του Μόρνου, του Μαραθώνα και η λίμνη Υλίκη υδροδοτούν την Αθήνα.

Στην περιοχή της Θεσσαλίας έχουμε την λίμνη Κάρλα και την προσπάθεια ανασύστασής της τα τελευταία χρόνια, καθώς επίσης και την λίμνη Πλαστήρα στον Νομό Καρδίτσας.


17. Θάλασσες.

Την 01/02/2011, ημέρα Τρίτη, έγινε λόγος για τις θάλασσες και μάλιστα για τις Ελληνικές θάλασσες.

18.Ο δρόμος του νερού.

Στις 08/02/2011, ημέρα Τρίτη, ακολουθήσαμε τον δρόμο του νερού. Οι μαθητές ανακάλυψαν την διαδρομή του νερού από το ποτάμι-λίμνη-γεώτρηση, στο υδραγωγείο και την μονάδα επεξεργασίας του νερού, μέχρι την διανομή του στα σπίτια και την κατάληξή του, μετά την χρήση του, στο δίκτυο αποχέτευσης και τελικά στον βιολογικό καθαρισμό της πόλης μας.

19. Εκδρομή στο Κ.Π.Ε Ελασσόνας και στο Λιβάδι.

Στις 16/02/2011, ημέρα Τετάρτη, η ομάδα Π.Ε. του τμήματος Βυπ5 μαζί με τις ομάδες Π.Ε. των τμημάτων Βυπ6, Βυπ3 και Βυπ4 του σχολείου μας επισκεύθηκαν το Κ.Π.Ε. Ελασσόνας ξεναγήθηκε στους χώρους του, ενημερώθηκε για την περιοχή, φιλοξενήθηκε εκεί το πρωϊνό της 16ης Φεβρουαρίου και στην συνέχεια ανέβηκε στο Λιβάδι Ελασσόνας.
20. Νερό και ανθρώπινο σώμα.

Στις 22/02/2011, ημέρα Τρίτη, η περιβαλλοντική ομάδα ασχολήθηκε με την σημασία του νερού για τον άνθρωπο και το σώμα του.
Πράγματι το νερό είναι η βενζίνη για το ανθρώπινο σώμα, σωστή πηγή ζωής. Είναι απαραίτητο για τη ζωή. Τα 2/3 του ανθρώπινου οργανισμού είναι νερό και αν δεν αναπληρώνουμε τις αποθήκες μας τότε θα επιβιώσουμε μόνο λίγες μέρες. Η διατήρηση της ορθής εσωτερικής θερμοκρασίας του σώματος και η αποβολή των άχρηστων ουσιών που παράγονται από τον οργανισμό γίνονται με τη βοήθεια του νερού. Αν δεν αντικαταστήσουμε το νερό που χάνουμε, βρισκόμαστε σε κίνδυνο υπερθέρμανσης. Λαμβάνουμε νερό έμμεσα και από χυμούς, ροφήματα, ποτά και τροφές πλούσιες σε νερό.
Άτομα που πίνουν τουλάχιστον 5 ποτήρια νερό κάθε ημέρα έχουν σημαντικά μικρότερο κίνδυνο να υποστούν θρόμβωση με απόφραξη των αρτηριών της καρδιάς λόγω στεφανιαίας νόσου. Αυτά είναι τα αποτελέσματα έρευνας που διεξήχθη στην Καλιφόρνια σε δείγμα πληθυσμού 12.017 γυναικών και 8.280 ανδρών. Αξιοσημείωτο είναι ότι η προστατευτική αυτή δράση παρατηρήθηκε μόνο για το νερό και όχι για άλλα υγρά.
Τι συμβαίνει αν δεν πίνουμε αρκετό νερό;

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν ότι έχουν αφυδατωθεί, γιατί έχουν συνηθίσει να μην πίνουν νερό. Ο οργανισμός χρησιμοποιεί και άλλους μηχανισμούς για να ρυθμίσει το ισοζύγιο του νερού που χρειάζεται. Σε περίπτωση που το επίπεδο νερού στον οργανισμό μειώνεται τότε υπάρχουν μηχανισμοί που μειώνουν την απώλεια νερού διαμέσου των νεφρών.
Οι νεφροί έχουν την ικανότητα να συγκεντρώνουν τα ούρα μειώνοντας έτσι την απώλεια νερού από τα ούρα. Όμως υπάρχουν καταστάσεις που το ισοζύγιο του νερού γίνεται αρνητικό. Είναι τότε που δημιουργείται ο κίνδυνος της αφυδάτωσης. Η αφυδάτωση προκαλεί αίσθημα κόπωσης, μείωση των λειτουργικών ικανοτήτων του οργανισμού, δυσκοιλιότητα, ζαλάδα και συχνά μπορεί να οδηγήσει σε πονοκεφάλους.
Σε πολύ προχωρημένη αφυδάτωση επέρχεται απώλεια της συνείδησης, ταχυκαρδία, νεφρική ανεπάρκεια και τέλος μπορεί και ο θάνατος. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η αρτηριακή πίεση πέφτει επικίνδυνα, οπότε μειώνεται η κυκλοφορία του αίματος με αποτέλεσμα να μη γίνεται καλή οξυγόνωση των ιστών και να μην τροφοδοτούνται οι ιστοί και τα όργανα με τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά.

21. Νερό – επικοινωνία και μεταφορές – ταξίδια.

Την 01/03/2011, ημέρα Τρίτη, σε νέα συνάντηση η περιβαλλοντική ομάδα συζήτησε την σχέση του νερού με την επικοινωνία. Από τα πολύ παλιά χρόνια, οι άνθρωποι που ζούσαν κοντά στη θάλασσα χρησιμοποίησαν πλοία για τις μετακινήσεις τους.
Επίσης για να μεταφέρουν τα προϊόντα από τόπο σε τόπο, χρησιμοποιούσαν και χρησιμοποιούν τους θαλάσσιους δρόμους, ποτάμια και θάλασσες.

22. Νερό & αναψυχή -Λουτρά – ιαματικά νερά - τουρισμός

Στις 08/03/2011, ημέρα Τρίτη, σε άλλη συνάντηση τα παιδιά της Π.Ε. ομάδας, αγόρια και κορίτσια, είχαν σαν θέμα το νερό σε σχέση με την αναψυχή, τον τουρισμό καθώς επίσης την χρήση του για ιαματικούς σκοπούς στα ιαματικά λουτρά.

23. Ποτάμια - νερό - Χρήσεις – ωφέλειες - αξίες

Στις 15/03/2011, ημέρα Τρίτη, σε νέα συνάντηση οι μαθητές είχαν σαν θέμα την χρήση του νερού – ωφέλειες και αξίες.

Χρήσεις και αξίες των ποταμών.
Σήμερα οι ποταμοί συνεχίζουν να διευκολύνουν τη ζωή μας:
 συνεισφέροντας στις μεταφορές
 εξασφαλίζοντας εύφορη γη για καλλιέργειες
 παρέχοντας νερό για ύδρευση
 παρέχοντας νερό για το πότισμα των καλλιεργειών
 προσφέροντας δυνατότητες για υδατοκαλλιέργειες
 παρέχοντας νερό για βιομηχανική χρήση
 παίζοντας το ρόλο αγωγού για την απομάκρυνση διαφόρων τύπων λυμάτων
 παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια
 αποτελώντας χώρους άθλησης και αναψυχής
 αποτελώντας πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης

Οι αξίες ωστόσο των ποταμών, όπως και όλων των υγροτόπων πηγάζουν από τις ποικίλες φυσικές λειτουργίες που επιτελούν. Από τις λειτουργίες αυτές απορρέουν για τον άνθρωπο πολλές αξίες. Συχνά συγχέουμε τις έννοιες ‘λειτουργίες’ και ‘αξίες’. Μιλούμε για λειτουργίες όταν ωφελείται ο άνθρωπος χωρίς να καταβάλλει προσπάθεια, ενώ η στήριξη τροφικών αλυσίδων μπορεί για παράδειγμα να έχει αξία ιχθυοπονική.


24. Διαχείριση υδaτικών πόρων.

Στις 22/03/2011, ημέρα Τρίτη, οι μαθητές μίλησαν για την διαχείριση των υδατικών πόρων.

 Το νερό μπορεί να θεωρηθεί ως φυσικός πόρος, ως οικονομικό αγαθό και ως περιβαλλοντικό στοιχείο, ανάλογα με το κύριο κριτήριο και το είδος της διαχείρισης. Σε σχέση πάντως με άλλους φυσικούς πόρους και με άλλα οικονομικά αγαθά έχει μία ιδιαιτερότητα: είναι μοναδικό και αναντικατάστατο. Ένα μετάλλευμα π.χ. μπορεί να αντικατασταθεί από κάποιο άλλο (φυσικό ή συνθετικό υλικό) στην καθημερινή χρήση και στην οικονομική ανάπτυξη. Το νερό όμως όχι, αφού αποτελεί προϋπόθεση της ανθρώπινης ύπαρξης και ζωής στον πλανήτη και δεν έχει υποκατάστατο στην ανάπτυξη. Η βιώσιμη (αειφόρος) διαχείριση των υδατικών πόρων είναι η βασική παράμετρος της βιώσιμης ανάπτυξης.
 Οι υδατικοί πόροι δεν είναι απεριόριστοι. Και μάλιστα σε πολλές περιοχές του κόσμου δεν είναι επαρκείς και η ανεπάρκειά τους αυτή συνιστά μέγιστο εμπόδιο στην ανάπτυξη.
Σε παγκόσμιο επίπεδο η κατανάλωση νερού για διάφορες χρήσεις (οικιακή-αστική, βιοτεχνική, βιομηχανική, αρδευτική-αγροτική) αυξάνεται με ραγδαίους ρυθμούς. Η προσφορά όμως είναι δεδομένη, είναι ορισμένη, έχει κάποια ανώτερα όρια. Πέραν αυτού στην Ελλάδα, στις άλλες παραμεσόγειες χώρες, σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου, σε ενδοετήσιο κύκλο, η ζήτηση του νερού είναι η μέγιστη (το καλοκαίρι), όταν η προσφορά του (η διαθεσιμότητά του) στη φύση είναι η ελάχιστη. Δηλαδή ο ενδοετήσιος κύκλος ζήτησης νερού, είναι ακριβώς αντίστροφος με αυτόν της φυσικής προσφοράς (διαθεσιμότητας). Με άλλα λόγια χρονική κατανομή της προσφοράς και ζήτησης είναι αντίστροφες. Και επί πλέον πολύ συχνά σε περιοχές με μικρή προσφορά (διαθεσιμότητα) νερού, δηλαδή με φτωχό ή μέτριο υδατικό δυναμικό, υπάρχει μεγάλη ζήτηση νερού, δηλαδή μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα και έντονη οικονομική δραστηριότητα, ενώ, αντίθετα, σε περιοχές με πλούσιο υδατικό δυναμικό δηλαδή με μεγάλη προσφορά (διαθεσιμότητα) νερού, υπάρχει μικρή ζήτηση. Με άλλα λόγια η χωρική κατανομή της προσφοράς και ζήτησης είναι επίσης αντίστροφες.
Επομένως συχνά η χωρο-χρονική κατανομή της προσφοράς (διαθεσιμότητας) και της ζήτησης νερού είναι αντίστροφες. Αυτά θέτουν το πρόβλημα της διαχείρισης των υδατικών πόρων.


25. Νερό & πολιτισμός – λαογραφία
Στις 29/03/2011, ημέρα Τρίτη, κουβεντιάσαμε για το νερό – πολιτισμός – λαογραφία.
Πράγματι το νερό είναι η πηγή των πολιτισμών
Οι σημαντικότεροι πολιτισμοί γεννήθηκαν κοντά στο νερό.

Πολιτιστική σημασία :
Το νερό διαδραματίζει καίριο ρόλο στα έθιμα και τις πεποιθήσεις όλων των λαών.
Ιδιαίτερα, στη Μεσόγειο το νερό έπαιξε και παίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πολιτισμών. Είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής, τόσο για την επιβίωση όσο και την πολιτιστική έκφραση.

Θρησκεία :
Διαδραματίζει καίριο ρόλο στις πεποιθήσεις πολλών θρησκειών του κόσμου. Δύο κύριες συμβολικές ιδιότητες είναι η αναγέννηση και ο καθαρισμός που έχουν δώσει στο υγρό ένα ιερό ρόλο σε πολλές θρησκευτικές τελετές και τα δικαιώματα.
Οι σημαντικότεροι πολιτισμοί γεννήθηκαν κοντά στο νερό, ιδιαίτερα στη Μεσόγειο.
Ο αστικός σχεδιασμός :
Ο ρόλος του νερού στις αστικές περιοχές επηρέασε τις αποφάσεις για το πού θα οικοδομήσουμε τις πόλεις, και τους τύπους των σπιτιών που έχουν κατασκευαστεί εκεί.
Αναψυχή :
Το νερό αποτελεί βασικό στοιχείο της πολλές δραστηριότητες αναψυχής, όπως θαλάσσια σπορ, ψάρεμα, κωπηλασία, κολύμβηση και κάμπινγκ. Όλες αυτές οι δραστηριότητες απαιτούν υγιή ποτάμια και φράγματα, ώστε το νερό να είναι ασφαλές για την ανθρώπινη επαφή και τους πληθυσμούς των υδρόβιων ζώων που παραμένουν σε διατηρήσιμα επίπεδα.
Αθλητισμός :
Τα θαλάσσια σπορ είναι ένα σημαντικό μέρος της πολιτιστικής ταυτότητας των πολιτισμών.
Στις ανθρώπινες κοινωνίες το νερό δεν παίζει σπουδαίο ρόλο μόνο για τις καλλιέργειες και τα μέσα διατροφής , αλλά αποτελεί και έναν ασφαλή κι εύκολο δρόμο για τις μετακινήσεις, το εμπόριο, τις ανταλλαγές προϊόντων, αλλά και την επικοινωνία
μεταξύ των ανθρώπων, των λαών, των πολιτισμών. Έτσι για παράδειγμα ο Αιγυπτιακός πολιτισμός συνέδεσε τη ζωή του με τον ποταμό Νείλο, ο πολιτισμός της Μεσοποταμίας με τον Τίγρη και τον Ευφράτη και ο ελληνικός πολιτισμός με τα πλούσια παράλια και τα αμέτρητα νησιά.
Η Μυθολογία του νερού :
Στην ελληνική μυθολογία, αρκετοί ποταμοί παρουσιάζονταν ως θεοί. Ο Ωκεανός, αποτελούσε την ανθρωπόμορφη ιδεατή μορφή του υδάτινου κόσμου που περιέβαλε από παντού τη Γη ως ενας παμμέγιστος ποταμός χωρίς πηγές αλλά και χωρίς εκβολές. Μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα και την απόσυρση των υδάτων οι εμφανιζόμενοι ποταμοί λίμνες πηγές κλπ απετέλεσαν αλληγορικά τα τέκνα του Ωκεανού. Για την ερμηνεία των πηγών πίστευαν πως ο Ωκεανός ήταν εκείνος που με υπόγεια ρεύματα τροφοδοτούσε τους ποταμούς που συνέχιζαν την αέναη κίνησή τους.

26. Παρακολούθηση προβολής ντοκυμαντέρ σχετικού με τα ποτάμια.

Στις 06/04/2011, ημέρα Τετάρτη, στο αμφιθέατρο του σχολείου μας οι μαθητές παρακολούθησαν ντοκυμαντέρ σχετικό με τα ποτάμια.

27. Ποτάμια – νερό και κλιματική αλλαγή

Στις 12/04/2011, ημέρα Τρίτη, θέμα συζήτησης ήταν, τα ποτάμια το νερό και η κλιματική αλλαγή.
Με τον όρο κλιματική αλλαγή αναφερόμαστε στη μεταβολή του παγκόσμιου κλίματος και ειδικότερα σε μεταβολές των μετεωρολογικών συνθηκών που εκτείνονται σε μεγάλη χρονική κλίμακα. Τέτοιου τύπου μεταβολές περιλαμβάνουν στατιστικά σημαντικές διακυμάνσεις ως προς τη μέση κατάσταση του κλίματος ή τη μεταβλητότητά του, που εκτείνονται σε βάθος χρόνου δεκαετιών ή περισσότερων ακόμα ετών. Οι κλιματικές αλλαγές οφείλονται σε φυσικές διαδικασίες, καθώς και σε ανθρώπινες δραστηριότητες με επιπτώσεις στο κλίμα, όπως η τροποποίηση της σύνθεσης της ατμόσφαιρας. Στη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για τις Κλιματικές Μεταβολές (UNFCC), η κλιματική αλλαγή ορίζεται ειδικότερα ως η μεταβολή στο κλίμα που οφείλεται άμεσα ή έμμεσα ανθρώπινες δραστηριότητες, διακρίνοντας τον όρο από την κλιματική μεταβλητότητα που έχει φυσικά αίτια.
Σε συνθήκες κλιματικής αλλαγής, οτιδήποτε σχετίζεται με το νερό θα γνωρίσει στο μέλλον μεγάλες αλλαγές. Αλλού το μέσο ύψος της βροχής θα αυξηθεί σημαντικά, όπως αναμένεται να συμβεί στην Κεντρική και στη Βόρεια Ευρώπη, αλλού, όπως στις χώρες του Νότου, η ανομβρία θα ενταθεί, θα αλλάξει η κατανομή των βροχοπτώσεων στον χρόνο, καθώς θα έχουμε συχνότερη εναλλαγή ξηρών και υγρών περιόδων. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αναμένεται να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό.
Το γεγονός αυτό για τη χώρα μας σημαίνει ότι στο εξής, ακόμη κι αν δεχόμαστε συνολικά, σε ετήσια βάση, τα ίδια ύψη βροχής σε σχέση με το παρελθόν κάτι πάντως που για την ώρα διαψεύδεται από τις μετρήσεις των μετεωρολόγων, οι οποίοι μιλούν για μείωση των βροχοπτώσεων, η κατανομή του νερού θα είναι τέτοια, ώστε να μην ευνοεί όπως παλιά τον εμπλουτισμό των φυσικών δεξαμενών του νερού. Το έδαφος δεν προλαβαίνει να διηθήσει το νερό όταν αυτό έρχεται με βροχοπτώσεις μεγάλης έντασης. Αποτέλεσμα, το μεγαλύτερο μέρος αυτού του νερού να απορρέει αναξιοποίητο και να χάνεται. Στην περιοχή μας, εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι θα περιοριστεί σημαντικά η ικανότητα των φυσικών δεξαμενών του νερού να εμπλουτίζονται και να ανανεώνουν τα αποθέματά τους. Η μείωση όμως της ικανότητας εμπλουτισμού των επιφανειακών και υπόγειων φυσικών δεξαμενών του νερού, σε μια χώρα η οποία ήδη από καιρό υφίσταται τις συνέπειες της εξάντλησης και της ποιοτικής υποβάθμισης των υδατικών της αποθεμάτων, θα έχει ολέθρια αποτελέσματα, καθώς είναι κοινό μυστικό ότι η Ελλάδα, ανεξάρτητα από την κλιματική αλλαγή, εδώ και χρόνια αντιμετωπίζει πρόβλημα νερού δυσανάλογο με τη φυσική προσφορά που παραδοσιακά δέχεται στο πλαίσιο του ετήσιου υδρολογικού κύκλου.

28. Αξιολόγηση προγράμματος - Παρουσίαση θέματος & εργασίας.
Σύνθεση εργασίας – CD

Στις 03/05/2011 ημέρα Τρίτη, κάναμε αξιολόγηση του προγράμματος.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

 Όλοι οι μαθητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα έζησαν ανεπανάληπτες στιγμές. Από την αρχή η ζωντανή παρουσία τους, η γεμάτη ενθουσιασμό και θέληση επιμονή τους στην παρουσίαση των επιμέρους θεμάτων ήταν ικανή για να έχουμε στο τέλος πετύχει τους σκοπούς που είχαμε θέσει από τη αρχή.

 Όλοι μας, με τους δικούς του προβληματισμούς ο καθένας μας, αισθανθήκαμε ότι βάλαμε το λιθαράκι στο να νοιώσουμε ότι το νερό – τα ποτάμια γενικά οι υδάτινοι πόροι θέλουν την βοήθειά μας στην σημερινή εποχή που η κλιματικές αλλαγές επηρεάζουν τα πάντα γύρω μας. Και τελικά μάθαμε ότι το νερό είναι ότι πολυτιμότερο υπάρχει γύρω μας στη φύση.

 Πράγματι το ν ε ρ ό είναι ζ ω ή.

Ευχαριστούμε:

 Τον Υπεύθυνο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Λάρισας κ. Τέλιο Λεωνίδα.
 Τον Διευθυντή μας κ. Μπουρουτζήκα Ιωάννη.
 Τους Εκπαιδευτικούς του Κ.Π.Ε. Ελασσόνας κ. Αναγνωστάκη Σπύρο υπεύθυνο της Π.Ο., κ. Γκανάτσιο Ανδρέα Αναπληρωτή Υπεύθυνο της Π.Ο. και τον κ. Σπανό Κωνσταντίνο μέλος της Π.Ο. .
 Τον κ. Νίκο Καψάλη, Αντιδήμαρχο Δήμου Ελασσόνας.
 Τους καθηγητές μας υπεύθυνους του Προγράμματος:
κ. Χριστόπουλο Σεραφείμ, Μαθηματικό και Υποδιευθυντή
του σχολείου μας &
κ. Οι κονόμου Δημήτριο, Θεολόγο καθηγητή του σχολείου μας που μας συνόδευσαν στην εκδρομή μας, που στάθηκαν δίπλα μας διάρκεια του προγράμματος και μας βοήθησαν να πετύχουμε τους στόχους μας.

7o ΕΠΑ.Λ Λάρισας: "Η εκτροπή του Αχελώου - Ένα έργο για αρδευτική, ενεργειακή και υδρευτική χρήση του Νερού ενός ποταμού και τα προβλήματα που ανέκυψαν στο οικοσύστημα"

Συντονιστής: Οικονόμου Δημήτριος
Παιδαγωγική Ομάδα: Χριστόπουλος Σεραφείμ



Συμμετείχαν οι μαθητές του Τμήματος ΒΥΠ 6:
1 ΟΝΤΟΣ ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ
2 ΠΑΛΑΝΤΖΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ
3 ΠΑΛΑΝΤΖΑ ΠΟΛΥΞΕΝΗ
4 ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΑΝΤΩΝΙΑ
5 ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΓΛΥΚΕΡΙΑ
6 ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ
7 ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ
8 ΠΑΠΑΜΑΝΩΛΗ ΣΟΥΛΤΑΝΑ
9 ΠΑΠΑΣΤΕΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ
10 ΠΑΠΠΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ
11 ΠΑΡΙΣΙΔΟΥ ΒΑΛΑΣΙΑ
12 ΠΑΣΣΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ
13 ΠΑΤΣΙΑ ΔΑΝΑΗ
14 ΠΟΛΥΜΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ
15 ΠΟΥΛΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ
16 ΡΑΠΤΗ ΙΩΑΝΝΑ
17 ΡΟΥΝΤΟΥ ΖΩΗ
18 ΣΑΚΚΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ
19 ΣΑΛΙΩΡΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ

1η συνάντηση:
Στις 20/10/2010, ημέρα Τετάρτη, έγινε πρώτη γνωριμία με
το τμήμα Βυπ6 και ενημέρωση για την πρόθεση συμμετοχής και
συνεργασίας σε πρόγραμμα Π.Ε. Παρουσιάστηκε το χρονικό
πλαίσιο και η ένταξη του προγράμματος στο πρόγραμμα
διδασκαλίας. Έγιναν θεματικές προτάσεις από τους μαθητές και
τον εκπαιδευτικό και αφού επιλέχθηκε ένα θέμα ακολούθησε
καταγραφή των παραμέτρων και μεταβλητών που επηρεάζουν το
θέμα μέσα από τη μέθοδο του καταιγισμού ιδεών.
2η συνάντηση:
Στις 02/11/2011, ημέρα Τρίτη, την επόμενη συνάντηση
έγινε ο τελικός καθορισμός του θέματος: «Η ΕΚΤΡΟΠΗ ΤΟΥ
ΑΧΕΛΩΟΥ – ΕΝΑ ΕΡΓΟ ΓΙΑ ΑΡΔΕΥΤΙΚΗ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΑΙ
ΥΔΡΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΕΝΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΚΑΙ ΤΑ
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΕΚΥΨΑΝ ΣΤΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ».
Η επιλογή του θέματος έγινε με τα εξής κριτήρια:
- είναι ένα ζήτημα που ενδιαφέρει και έχει απασχολήσει για
πολλά χρόνια την τοπική κοινωνία, ταυτόχρονα όμως
συνδέεται με περιβαλλοντικά ζητήματα εθνικά και
παγκόσμια.
- συνδέεται με σειρά περιβαλλοντικών θεμάτων, τη ρύπανση
των ποταμών, την αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων και
λιπασμάτων, την υπεράντληση των υδάτων και τη σπατάλη
νερού στις αρδευτικές χρήσεις, τις κλιματικές αλλαγές, την
αγροτική οικονομία, την διατάραξη και καταστροφή
οικοσυστημάτων, την αειφορική διαχείριση και ανάπτυξη.
- η αλληλεξάρτηση των οικονομικών, κοινωνικών και
πολιτισμικών μεταβλητών που εμπλέκονται με το
συγκεκριμένο περιβαλλοντικό ζήτημα το κάνει ιδανικό για
τη διαθεματική έρευνα (σχέδια εργασίας και μέθοδος
project), τη μετασχηματιστική και τη δημιουργική μάθηση
που θεωρούνται ως οι πλέον κατάλληλες για τη διδασκαλία
της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.
Η συνεργασία τους δε με το τμήμα Βυπ5 που υλοποιεί και
αυτό σχετικό πρόγραμμα Π.Ε. «Ποτάμια στην εποχή της
κλιματικής αλλαγής – υδάτινοι πόροι» ενισχύει τον στόχο όλων
μας, μαθητών και υπεύθυνων καθηγητών, για ένα καλύτερο
αποτέλεσμα.
3η συνάντηση:
Στις 09/11/2011 προετοιμάστηκε για να υποβληθεί προς
έγκριση το πρόγραμμα «Η ΕΚΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ – ΕΝΑ ΕΡΓΟ
ΓΙΑ ΑΡΔΕΥΤΙΚΗ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΑΙ ΥΔΡΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ
ΝΕΡΟΥ ΕΝΟΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΕΚΥΨΑΝ
ΣΤΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ». Μετά από συζήτηση έγινε καθορισμός του
σκοπού, των επιμέρους στόχων και της μεθοδολογίας του
προγράμματος.
1. Σκοπός
Μέσα από τη «μελέτη περίπτωσης» της εκτροπής του
Αχελώου, θέλουμε να ερευνήσουμε τις δυνατότητες και τα όρια
μιας βιώσιμης διαχείρισης του νερού. Να αποκτήσουμε βασικές
γνώσεις για το νερό, δεξιότητες για την έρευνά του, διαμόρφωση
θετικών αξιών για τα ποτάμια οικοσυστήματα και κατανόηση των
πολλύπλοκων αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στο περιβάλλον, την
οικονομία, τον πολιτισμό και την τεχνολογία.
2. Επιμέρους στόχοι
- κατανόηση των πολλαπλών χρήσεων και της αξίας του
νερού
- καταγραφή και αναγνώριση των ποτάμιων
οικοσυστημάτων και σύνδεσή τους με άλλα είδη
υγροτόπων και βιοτόπων
- να γνωρίσουν τα βασικά είδη και λειτουργίες των
φραγμάτων
- κατανόηση της αλληλεξάρτησης των περιβαλλοντικών,
οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων
- κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στο οικοσύστημα του
ποταμού, την αγροτική παραγωγή, την παραγωγή
ενέργειας και την ύδρευση
- άσκηση στο διάλογο επιχειρηματολογώντας για
διαφορετικές απόψεις
- ανάπτυξη κριτικής σκέψης μέσα από παιχνίδι ρόλων
- ανάπτυξη ερευνητικών και μεθοδολογικών δεξιοτήτων
- ανάλυση των σύνθετων ζητημάτων σε απλούστερα,
- καταγραφή, ταξινόμηση, ιεράρχηση ζητημάτων
- συμμετοχή και συνεργασία για την επιτυχία του στόχου
- απόκτηση δεξιοτήτων επικοινωνίας
- αντιμετώπιση προβλημάτων που δημιουργούνται από
στερεοτυπικές συμπεριφορές, αλλά και μετασχηματισμό
των στερεοτύπων σε νέα γνώση
- άσκηση στην επίλυση συγκρούσεων, τη σύνθεση
διαφωνιών και την επίλυση προβλημάτων
- απόκτηση δεξιοτήτων συμμετοχής σε σημαντικές για μας
αποφάσεις στα πλαίσια δημοκρατικών θεσμών και
διαδικασιών.
- Παραγωγή κειμένων, φωτογραφιών, βίντεο, πολυμέσων
(powerpoint)
3. Μεθοδολογία
Για την επιτυχία των παραπάνω στόχων και ακολουθώντας το
μοντέλο της κριτικής και δημιουργικής προσέγγισης επιλέχθηκε ως
βασική μεθοδολογία η μέθοδος project με τα σχέδια εργασίας.
Ακολουθήσαμε τέσσερα βασικά στάδια:
α προβληματισμός. Το στάδιο αυτό περιλαμβάνει την επιλογή, την
ευαισθητοποίηση και τη διερεύνηση του θέματος. Στοχεύει στη
δημιουργία ενός κλίματος προβληματισμού και αναζήτησης, που θα
οδηγήσει ομαλά στην ερευνητική διαδικασία.
Η επιλογή του θέματος έγινε ύστερα από ουσιαστικό διάλογο, ανάμεσα
σε όλα τα μέλη της ομάδας εργασίας.
Για μια ευρύτερη ευαισθητοποίηση χρησιμοποιήθηκε τόσο έντυπο
(άρθρα, φυλλάδια, βιβλία, αφίσες, κάρτες, φωτογραφίες κ.ά.) όσο και
οπτικοακουστικό υλικό (slides, videotapes, DVD, CD κλπ.). Στόχος είναι
μέσα από τον ουσιαστικό διάλογο να προκύψουν ερωτήματα και
ενδιαφέροντα σε όλα τα μέλη της ομάδας.
Η διερεύνηση του θέματος έγινε με τη μέθοδο του καταιγισμού ιδεών.
Όλα τα μέλη της ομάδας εργασίας εκφράσανε ελεύθερα οποιαδήποτε
λέξη, φράση ή θεματική ενότητα σκέφτηκαν σχετικά με το επιλεγέν
θέμα. Γράψαμε όλες τις απόψεις χωρίς κανένα σχολιασμό ή αξιολόγηση.
Αφού τελείωσε η διαδικασία αυτή, έγινε λογική κατηγοριοποίηση –
ταξινόμηση των ιδεών και ακολούθησε συζήτηση για κάθε κατηγορία.
Στη συζήτηση αυτή, οι μαθητές εκφράσανε τις γνώσεις και τις εμπειρίες
τους, αποφασίσανε ποιες από τις κατηγορίες τους ενδιαφέρουν
περισσότερο και αποφασίσανε πώς θα ήθελαν να τις ερευνήσουν.
β. προγραμματισμός των διδακτικών δραστηριοτήτων. Αφού έγινε η
επιλογή του θέματος, η ευαισθητοποίηση, η αρχική διερεύνηση και ο
εντοπισμός των ενοτήτων που ενδιαφέρουν, η ομάδα εργασίας
προχώρησε στο επόμενο στάδιο, που είναι ο προγραμματισμός των
διδακτικών δραστηριοτήτων.
Στο στάδιο αυτό αποφασίστηκε με τι ακριβώς θα ασχοληθούν τα
μέλη της ομάδας, είτε ατομικά, είτε χωρισμένα σε μικρότερες ομάδες,
ποια μεθοδολογία θα χρησιμοποιήσουν, τι δραστηριότητες θα
υλοποιήσουν, ποιους εξωσχολικούς χώρους θα επισκεφτούν, με ποιους
ειδικούς θα επικοινωνήσουν.
γ. διεξαγωγή των δραστηριοτήτων, Στο στάδιο αυτό η ομάδα
εργασίας υλοποίησε τις προγραμματισμένες από το προηγούμενο στάδιο
δραστηριότητες. Καταρχήν έγινε η συλλογή των πληροφοριών. Στη
φάση αυτή πραγματοποιήθηκαν:
1. Έρευνα σε βιβλιοθήκη
2. Έρευνα στο διαδίκτυο
3. Έρευνα πεδίου
4. Έρευνα σε οπτικοακουστικό υλικό
5. Συνεντεύξεις με κατοίκους, εργαζομένους, ειδικούς
6. Γράψιμο επιστολών (προς ειδικούς, οργανώσεις, κυβερνητικές
υπηρεσίες κλπ.)
7. Προετοιμασία και συμπλήρωση ερωτηματολογίου
Η φάση της συλλογής πληροφορίας είναι ιδιαίτερα σημαντική σε όλη τη
διάρκεια της εξέλιξης του προγράμματος. Στη διάρκεια αυτής της φάσης
έγιναν διαλείμματα ενημέρωσης και ανατροφοδότησης. Στα διαλείμματα
ενημέρωσης τα μέλη της ομάδας εργασίας διέκοπταν τις δραστηριότητές
τους, για μικρό ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και συγκεντρώνονται
όλα μαζί με σκοπό να αλληλοενημερωθούν για την εξέλιξη της έρευνα
και να ανταλλάξουν γνώμες για τις επόμενες δραστηριότητες. Στα
διαλείμματα αυτά οι ομάδες παρουσιάζουν γραπτά ή προφορικά τα
στοιχεία που συνέλεξαν μέχρι τώρα, ακούν τις παρατηρήσεις και τα
σχόλια των υπόλοιπων ομάδων και αποφασίζουν για τη συνέχεια της
έρευνας στον τομέα που ανέλαβαν.
Στα διαλείμματα ενημέρωσης και ανατροφοδότησης συζητούνται ακόμα
η καλή ή μη συνεργασία ανάμεσα στα μέλη των ομάδων, εξομαλύνονται
προβλήματα διαπροσωπικών σχέσεων, συζητούνται πιθανές αλλαγές στη
σύνθεση των ομάδων. Ένας από τους σκοπούς της μεθόδου είναι να
μάθει τους μαθητές να συνεργάζονται, να επικοινωνούν, να δουλεύουν
ομαδικά.
Αφού ολοκληρώθηκε η συλλογή των πληροφοριών από τις διάφορες
ομάδες, ακολούθησε η φάση της σύνθεσης και της επεξεργασίας. Οι
καταγραμμένες πληροφορίες ανακοινώνονται συνολικά προς όλους,
συζητιούνται συγκρίνονται, αξιολογούνται.
δ. αξιολόγηση. αξιολόγηση σημαίνει από κοινού εκτίμηση της δουλειάς,
συνολική από όλα τα μέλη της ομάδας εργασίας συζήτηση για το κατά
πόσο επιτεύχθηκαν οι αρχικοί στόχοι, πώς κύλησε η όλη διαδικασία,
ποια ήταν τα αποτελέσματα. Ακόμα, αξιολόγηση σημαίνει εκτίμηση της
εμπειρίας ατομικά και ομαδικά, εντοπισμός των λαθών και των
προβλημάτων που υπήρξαν, αλλά και υπενθύμιση όλου του πλούσιου
γνωστικού και βιωματικού υλικού που κατακτήθηκε. Μία τέτοιου τύπου
αξιολόγηση περιέχει τόσο ετεροαξιολόγηση, όσο και αυτοαξιολόγηση,
εκφράζεται θετικά κι όχι αρνητικά και στοχεύει στην πρόοδο και
βελτίωση της εργασίας και όχι στην κατάκριση του ατόμου. Σύμφωνα με
τον Κ. Frey, η ποιότητα των ενεργειών και η συλλογική προσπάθεια
έχουν ιδιαίτερη παιδαγωγική αξία, που καθορίζει την επιτυχία ή όχι ενός
προγράμματος, έστω κι αν το τελικό αποτέλεσμα δεν θεωρείται
επιτυχημένο. Τελικά στην αξιολόγηση του project αυτό που κυρίως μας
ενδιαφέρει είναι το κατά πόσο οι γνώσεις και οι εμπειρίες που
αποκτήθηκαν διαμόρφωσαν καινούργιες αξίες και συμπεριφορές που
άλλαξαν παλιότερες αρνητικές στάσεις. Οι αλλαγές αυτές αποτελούν και
την ουσία της πραγματικής μάθησης.

4η συνάντηση:
Στις 16/11/2011, ημέρα Τρίτη, έγινε χωρισμός των
μαθητών/ριων σε ομάδες και καταμερισμός εργασιών ανά ομάδα:
ΥΠΟΟΜΑΔΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
1. ΒΙΝΤΕΟ
ΡΟΥΝΤΟΥ ΖΩΗ
ΠΑΠΑΣΤΕΡΓΙΟΥ ΒΑΣΩ
ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΓΛΥΚΕΡΙΑ
ΡΑΠΤΗ ΙΩΑΝΝΑ
2. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
ΠΑΛΑΝΤΖΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ
ΠΑΡΙΣΙΔΟΥ ΒΑΛΑΣΙΑ
ΠΑΣΣΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ
ΣΑΚΚΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ
ΠΑΤΣΙΑ ΔΑΝΑΗ
3. ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
ΠΟΥΛΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ
ΟΝΤΟΣ ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ
ΠΑΛΑΝΤΖΑ ΠΟΛΥΞΕΝΗ
ΠΑΠΑΜΑΝΩΛΗ ΣΟΥΛΤΑΝΑ
ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ
4. ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ
ΠΟΛΥΜΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ
ΣΑΛΙΩΡΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ
ΠΑΠΠΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ
ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ
ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΑΝΤΩΝΙΑ
Οι μαθητές επίσης συμφώνησαν στη δημιουργία ενός
«συμβολαίου», δηλαδή στους κανόνες που οι ίδιοι θεωρούν
αναγκαίους για να λειτουργήσει η ομάδα και αποφάσισαν να είναι
ο καθένας ξεχωριστά και όλοι μαζί υπεύθυνοι για την τήρησή
τους:
Συμβόλαιο των μελών της Περιβαλλοντικής ομάδας.
◊ Ενεργή συμμετοχή όλων.
◊ Ο καθένας να μπορεί ελεύθερα να εκφράζει την άποψή
του χωρίς να δέχεται τα πειράγματα και σχόλια των
υπολοίπων μελών της ομάδας.
◊ Σεβασμός στη γνώμη των άλλων, ανεξάρτητα αν
συμφωνούμε ή όχι.
◊ Δεν επιτρέπεται κατά την διάρκεια των συναντήσεων το
φαγητό και η χρήση καφέδων - σνακς ( το κάπνισμα
απαγορεύεται σε όλο το σχολικό περιβάλλον ).
◊ Δεν επιτρέπεται η χρήση των κινητών στη διάρκεια των
συναντήσεων.
◊ Συνέπεια στην ώρα προσέλευσης – προσήλωση και
συγκέντρωση στη διαδικασία του προγράμματος ενεργή.
◊ Τήρηση κανόνων σχολείου.
◊ Αποφυγή παραβατικών συμπεριφορών
◊ Αποδοχή παρατηρήσεων και προσπάθεια βελτίωσης.
◊ Υπευθυνότητα.
◊ Ειλικρίνεια.
◊ Ελαστικότητα στην ώρα αποχώρησης παιδιών που
κάνουν χρήση λεωφορείων.
Επίσης συμφωνήθηκε η ημέρα και ώρα που εβδομαδιαία θα
γινόταν οι συγκεντρώσεις – εκτός ειδικών περιπτώσεων.
5η συνάντηση
Στις 24/11/2010, ημέρα Τετάρτη, καθορίστηκε το πλάνο
εργασιών και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα εργασιών συνολικά
και ανά ομάδα. Ως διάρκεια υλοποίησης του Προγράμματος
ορίστηκαν οι 5 μήνες.
6η συνάντηση
Στις 01/12/2010, ημέρα Τετάρτη, πραγματοποιήθηκε
συζήτηση και έρευνα για τα περιβαλλοντικά προβλήματα που
συνδέονται με το νερό ως αιτία διαμάχης και τη διαθεσιμότητά
του νερού, που αποτελεί και το γενικό πλαίσιο της εργασίας.
Το ζήτημα του νερού είναι πολυσύνθετο, βαθύτατα
κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό, η διερεύνηση του οποίου
απαιτεί τη συνεξέταση όλων των φυσικών, οικονομικών,
περιβαλλοντικών, τεχνολογικών και κοινωνικών παραμέτρων που
το διαμορφώνουν. Η ρύπανση του νερού από βιομηχανικές,
γεωργικές και αστικές δραστηριότητες αυξάνεται συνεχώς, με
αποτέλεσμα να καταστρέφονται τα φυσικά και ανθρωπογενή
οικοσυστήματα και να απειλείται η παγκόσμια υγεία.
Συνειδητοποιείται πλέον ότι το νερό όχι μόνο ρυπαίνεται και
μολύνεται από ανθρωπογενείς δραστηριότητες, αλλά και
εξαντλείται, επειδή αγνοήθηκαν οι περιβαλλοντικές παράμετροι
που το διασφαλίζουν. Και δεν είναι μόνο το γεγονός αυτό, γιατί
φαίνεται ότι η διεκδίκηση του ζωτικού αυτού φυσικού πόρου
αποτελεί αιτία διαμάχης, συγκρούσεων και πολέμων μεταξύ
γειτονικών χωρών με διασυνοριακές πηγές, δεδομένου ότι το
40% περίπου των κατοίκων της γης μοιράζεται τα νερά των ίδιων
λιμνών και ποταμών. 'Ετσι μέσα σε αυτό το πλαίσιο των ποικίλων
προβλημάτων του νερού, γίνονται εξαιρετικά επίκαιροι κάποιοι
περιβαλλοντικοί όροι, όπως η λειψυδρία, η ερημοποίηση, η
ρύπανση του νερού, η μόλυνση του νερού, η εξοικονόμηση του
νερού, η διαχείριση των υδάτινων πόρων, η βιώσιμη διαχείριση
του νερού και άλλες οικο-περιβαλλοντικές έννοιες.
Η γνώση των ποικίλων διαστάσεων του νερού απαιτεί και
γνώση των ευρύτερων οικο-περιβαλλοντικών ζητημάτων και
προβλημάτων, για να αποκαλύπτονται και να ανακαλύπτονται έτσι
οι σχέσεις ανάμεσα στα υδατικά ζητήματα και στα άλλα
περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως για παράδειγμα είναι η
εδαφική ρύπανση, ο ευτροφισμός, οι κλιματικές μεταβολές, η
όξινη βροχή και άλλα προβλήματα (Α. Αθανασάκης,
περιβαλλοντολόγος).
Μέση ετήσια ροή των ποταμών, ανά ήπειρο, τον 20ο αιώνα.
Το πόσιμο νερό είναι το υγρό της ζωής. Χωρίς αυτό ο πλανήτης
μας θα ήταν άγονη χέρσα περιοχή. Τα αποθέματα νερού είναι
ορισμένα, αλλά η ζήτηση αυξάνεται ταχύτατα με την αύξηση του
πληθυσμού και την κατά κεφαλή χρήση νερού. Σε μια προσπάθεια
εξεύρεσης ενεργειών που να απαντούν στην επερχόμενη κρίση
νερού, το 2003 είχε ανακηρυχθεί έτος του πόσιμου νερού.
Οι ποταμοί φτιάχνουν ένα υδρολογικό μωσαϊκό, με περίπου
123 διεθνείς λεκάνες απορροής, που καλύπτουν το 45,3% της
ξηράς της γης εκτός της Ανταρκτικής. Το γράφημα δείχνει τις
θέσεις των 26 μεγαλύτερων λεκανών απορροής του κόσμου.
Συζητήσαμε για τη διαθεσιμότητα του νερού
Διαθεσιμότητα πόσιμου νερού το 2000. Μέση ροή των
ποταμών και πλήρωση των υπόγειων νερών.
Παγκοσμίως, 12,5 έως 14 δις κυβικά μέτρα νερού είναι
διαθέσιμα για την ανθρώπινη χρήση, σε ετήσια βάση. Το 1989,
αυτό το ποσό εξασφάλιζε 9000 m3 ανά άτομο και ανά έτος, και το
2000 έπεσε στα 7800 m3. Το 2025 αναμένεται να πέσει στα 5100
m3. Αφού ο πληθυσμός της γης αναμένεται από 6 δις να φτάσει τα
8 δις ανθρώπους
Ίσως αυτό το νερό να φαίνεται αρκετό για να ικανοποιήσει
τις ανάγκες του ανθρώπου, αλλά αυτό θα συνέβαινε μόνο αν το
νερό αυτό ήταν ομοιόμορφα κατανεμημένο. Αλλά τα διαθέσιμα
αποθέματα νερού δεν είναι κατανεμημένα ομοιόμορφα στη γη,
ούτε ανά εποχή ούτε από χρονιά σε χρονιά.
Ο ποταμός Κόνγκο και τα παρακλάδια του συλλέγουν το 30%
της ετήσιας βροχόπτωσης στην Αφρικανική ήπειρο, αλλά στην
λεκάνη απορροής του ζει μόνο το 10% του αφρικάνικου
πληθυσμού.
Τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού, γύρω στα 4 δις,
ζουν σε περιοχές που δέχονται μόνο το ένα τέταρτο της
παγκόσμιας ετήσιας βροχόπτωσης.
Η ρύπανση των ποταμών και των λιμνών, μειώνει τα
προσβάσιμα αποθέματα φρέσκου νερού. Κάθε χρόνο, χοντρικά
450 κυβικά χιλιόμετρα λυμάτων πέφτουν στους ποταμούς, στα
ρέματα και στις λίμνες. Για τη διάλυση και μεταφορά αυτού του
βρώμικου νερού , άλλα 6000 κυβικά χιλιόμετρα καθαρού νερού
χρειάζονται. Αυτό το ποσό είναι τα δύο τρίτα του ολικού ετήσιου
χρήσιμου βρόχινου νερού.
ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΝΕΡΟΥ
Πάνω από 1,4 δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν σε λεκάνες
ποταμών όπου τα υψηλά επίπεδα ζήτησης νερού απειλούν το
περιβάλλον. Αποσύρουμε πάρα πολύ νερό από τους ποταμούς, τους χείμαρρους και τις λίμνες. Το ποσό του νερού που χρησιμοποιεί ο κόσμος δεν εξαρτάται
μόνο από τις βασικές ανάγκες του και από το πόσο νερό είναι
διαθέσιμο, αλλά επίσης από το επίπεδο της αστικοποίησης και της
οικονομικής ανάπτυξης. Οι περιορισμοί στη κατανάλωση νερού έχουν
αυξηθεί ώστε να ικανοποιηθεί η ζήτηση όλων των τύπων ( αρδευόμενη
γεωργία, βιομηχανία, και δημοτική - οικιακή χρήση). Όσο ο κόσμος
εξακολουθεί να αστικοποιείται με γοργούς ρυθμούς, η ζήτηση πόσιμου
νερού για δημοτική χρήση θα εκτοξεύεται στα ύψη, ξεπερνώντας τις
ικανότητας κάλυψης από τις πόλεις.
Η πληθυσμιακή αύξηση και η αύξηση της ζήτησης νερού ανά
κεφαλή, οδηγεί πολλές χώρες σε περιορισμούς της κατανάλωσης.
Παγκοσμίως η ετήσια αύξηση του πληθυσμού κατά 80 εκατομμύρια,
αυξάνει τη ζήτηση κατά 64 δις κυβικά μέτρα, όση δηλαδή είναι η ετήσια
ροή του ποταμού Ρήνου.
Μερικές ενδιαφέρουσες πληροφορίες που συλλέξαμε:
ΞΕΡΕΙΣ ΟΤΙ:
Το 14% κατά μέσο όρο του νερού που δίνουν οι Δήμοι
χάνεται στις διαρροές, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις φτάνει η
απώλεια το 30%
Κατά μέσο όρο για οικιακή χρήση: Η τουαλέτα θέλει το 30%,
το μπάνιο το 35%, το πλυντήριο 20%, η κουζίνα και για πόσιμο το
10% και η καθαριότητα το 5%.
Περίπου 86300 λίτρα νερού χρειάζονται για να φτιαχτούν 910
κιλά ατσαλιού.
Η περισσότερη από την τροφή μας είναι νερό: Τομάτα 95%,
γάλα 90%, μήλο 85%, πατάτα 80%, μοσχάρι 61%, λουκάνικα
56%
Το ανθρώπινο σώμα χρειάζεται σε ψυχρά μέρη τουλάχιστον 2
λίτρα νερό τη μέρα, ενώ μόνο λίγες μέρες μπορούμε να ζήσουμε
χωρίς νερό.
Σχεδόν το 75% της γης καλύπτεται από νερό
Πάνω από τα μισά είδη ζώων και φυτών, ζουν στο νερό
Η ζωή στη γη πιθανότατα, πρωτοεμφανίστηκε στο νερό
Γύρω στο 70% του ανθρώπινου σώματος είναι νερό
Οι σταγόνες του νερού δεν έχουν σφαιρικό σχήμα, ούτε είναι
σαν δάκρυ. Υψηλής ταχύτητας κάμερες έδειξαν ότι το σχήμα τους
μοιάζει περισσότερο με τα κομμάτια του χάμπουργκερ.
Επίσης έγινε συζήτηση και ενημέρωση πάνω στις έγκυρες
επιστημονικές γνώσεις και τα ερευνητικά εργαλεία που
χρειαζόμαστε για να κατανοήσουμε τα ζητήματα του νερού.
Ο υδρολογικός κύκλος
Η αέναη κυκλοφορία του νερού από την ατμόσφαιρα προς τη
γη και η επιστροφή του στην ατμόσφαιρα μέσω της
συμπύκνωσης, εξάτμισης, κατακρήμνισης και διαπνοής
ονομάζεται υδρολογικός κύκλος. Η θέρμανση των νερών του
ωκεανού από τον ήλιο, είναι η κύρια διαδικασία που κρατά σε
κίνηση τον υδρολογικό κύκλο.. Το νερό εξατμίζεται και μετά
πέφτει με κατακρήμνιση υπό τη μορφή βροχής, χιονιού, χαλαζιού
ομίχλης ή χιονόνερου
Στο δρόμο της για τη
γη, κάποια κατακρήμνιση
μπορεί να εξατμιστεί ή ,
όταν πέφτει πάνω από
έδαφος να καθίσει πάνω
στη βλάστηση. Ο κύκλος
συνεχίζει με τρεις
διαφορετικούς τρόπους.

Εξάτμιση/ διαπνοή.
Μεγάλα ποσοστά του υδρολογικού κύκλου γίνεται μ΄αυτές τις
διαδικασίες, ίσως 40% της κατακρήμνισης
Απορρόφηση από το έδαφος. Το νερό κινείται
προς τα κάτω, μέσα από ανοίγματα και πόρους στο έδαφος
και τους βράχους ως τον υδροφόρο ορίζοντα. Το νερό από
εκεί μπορεί να επιστρέψει είτε με τη βοήθεια του
τριχοειδούς φαινομένου, είτε κινούμενο οριζόντια ή
κατακόρυφα να φτάσει σε κάποιο επιφανειακό σύστημα
νερού
Επιφανειακή απορροή. Το νερό της επιφάνειας
μαζεύεται στα κοντινά ρυάκια και λίμνες . Όσο πιο
απότομος ο τόπος και όσο λιγότερο πορώδες το έδαφος,
τόσο μεγαλύτερη η επιφανειακή απορροή. Επιφανειακή ροή
παρατηρείται κυρίως σε αστικές περιοχές. Οι ποταμοί
συνδέονται μεταξύ τους και τελικά δημιουργούν ένα κύριο
ποταμό που κουβαλά τα νερά απ’ όλες τις λεκάνες
απορροής της περιοχής στον ωκεανό.
Αν και ο υδρολογικός κύκλος είναι ισορροπημένος, δηλαδή η
ποσότητα που ανεβαίνει στην ατμόσφαιρα είναι ίση με αυτήν που
κατεβαίνει, μια φάση του κύκλου είναι «παγωμένη» στις κρύες
ηπείρους κατά τη χειμερινή
περίοδο. Κατά τη διάρκεια ας
πούμε του καναδικού χειμώνα
το μεγαλύτερο ποσό
κατακρήμνισης αποθηκεύεται
ως χιόνι, ή πάγος στο
έδαφος. Αργότερα, την άνοιξη
λιώνει και τεράστιες
ποσότητες νερού
αποδεσμεύονται γρήγορα,
πράγμα που έχει ως
αποτέλεσμα μεγάλη ανοιξιάτικη επιφανειακή απορροή και
πλημμύρες.
ΑΝΑΛΥΣΗ ΟΡΩΝ
ΕΞΆΤΜΙΣΗ. Όσο το νερό ζεσταίνεται από τον Ήλιο, τα
επιφανειακά μόρια του σαν αόρατος ατμός αποκτούν αρκετή
ενέργεια για να σπάσουν τις ελκτικές δυνάμεις των δεσμών που
τα κρατούν, το ένα δίπλα στο άλλο. Τότε το νερό εξατμίζεται και
ανεβαίνει στην ατμόσφαιρα.
ΔΙΑΠΝΟΗ. Υδρατμός εκπέμπεται επίσης από τα στόματα που
έχουν τα φυτά στα φύλλα τους, με μια διαδικασία που λέγεται
διαπνοή. Κάθε μέρα ένα ενεργά αναπτυσσόμενο φυτό διαπνέει 5
με 10 φορές περισσότερο νερό, απ’ αυτό που μπορεί να κρατήσει
πάνω του.
ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗ. Όσο ο υδρατμός ανέρχεται, κρυώνει και
τελικά συμπυκνώνεται γύρω συνήθως από μικροσκοπικά
σωματίδια σκόνης στον αέρα.. Όταν συμπυκνώνεται ξαναγίνεται
υγρό, ή απ’ ευθείας μεταπίπτει σε στερεό (πάγος, χαλάζι, χιόνι).
Αυτά τα σωματίδια του νερού συγκεντρώνονται και σχηματίζουν
τα σύννεφα.
ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗ. Η πτώση, με τη μορφή βροχής, χιονιού ή
χαλαζιού , προέρχεται από τα σύννεφα. Τα σύννεφα , γυρίζουν
τον κόσμο, κινούμενα από τα αέρια ρεύματα. Κάποια στιγμή όταν
ανέρχονται πάνω από ορεινή περιοχή, κρυώνουν και αποκτούν
τέτοιο κορεσμό ώστε το νερό να αρχίσει να πέφτει ως βροχή,
χιόνι κλπ., πράγμα που εξαρτάται από τη θερμοκρασία του
περιβάλλοντος αέρα.
ΑΠΟΡΡΟΗ. Η βροχή ή το λειωμένο χιόνι, που περισσεύει,
μπορεί να παράγει επιφανειακή ροή σε κοιλότητες και τάφρους.
Η επιφανειακή απορροή είναι ορατή ροή του νερού στους
ποταμούς , ρυάκια και λίμνες μέχρι το νερό να συλλεχτεί στη
λεκάνη απορροής..
ΔΙΕΙΣΔΥΣΗ. Κάποιο μέρος από τη βροχή και το λειωμένο
χιόνι κινείται προς τα κάτω, διεισδύει και φιλτράρεται μέσα από
ασυνέχειες, συνδέσμους και πόρους του εδάφους και των
βράχων, μέχρι να φτάσει στον υπόγειο υδάτινο ορίζοντα και να
γίνει υπόγειο νερό.
ΥΠΟΓΕΙΟ ΝΕΡΟ. Το νερό αυτό βρίσκεται στους χώρους των
ασυνεχειών και των πόρων. Ανάλογα με τη γεωλογία της
περιοχής, το νερό αυτό μπορεί να κυλήσει και τροφοδοτήσει τα
ρέματα, μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε πηγάδια. Κάποια υπόγεια
νερά είναι πολύ παλιά, μπορεί να βρίσκονται εκεί για
εκατοντάδες χρόνια.
ΥΔΡΟΦΟΡΟΣ ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ. Είναι το επίπεδο, στο οποίο
βρίσκεται το νερό, σ’ ένα ανάβαθο πηγάδι.
7η Συνάντηση
Στις 09/12/2010, ημέρα Πέμπτη εστιάζουμε στα
οικοσυστήματα των ποταμών, χρησιμοποιώντας παραδείγματα
από τον Αχελώο και συχνά από τον Πηνειό που συνδέεται άμεσα
με την εκτροπή.
Τα λόγια ενός ευρωπαίου περιηγητή
της Ελλάδας του 19ου αιώνα,
χαρακτηριστικά για τον υδάτινό πλούτο
των ορεινών περιοχών παραμένουν
διαχρονικοί εκφραστές μιας ξεχασμένης
αλήθειας “...μας μίλησαν για μεγάλα
κοπάδια προβάτων, για δάση από
βελανιδιές και έλατα, αλλά και για
αμέτρητα βουνίσια ρέματα που ποτέ
δεν στερεύουν το καλοκαίρι και το
νερό τους είναι πολύ κρύο δεν
μπορείς να το πιεις”.
Ορισμός των ποταμών
Ποταμός είναι μια επιμήκης υδατοσυλλογή με τρεχούμενο
νερό, το οποίο ρέει προς τα κατάντη με τη βαρύτητα. Υπάρχουν
ποταμοί με συνεχή ροή και άλλοι με περιοδική ροή. Στις ξηρές και
ημίξηρες περιοχές συναντά κανείς πολλούς ποταμούς με
περιοδική ροή, και μάλιστα εντελώς ακανόνιστη, ιδίως όταν το
υπόστρωμά τους αποτελείται από ασβεστολιθικά υλικά.
Όλα αυτά τα υδάτινα ρεύματα που τελικά συγκλίνουν στον
ποταμό, το κύριο δηλαδή και τα δευτερεύοντα, τα οποία
βρίσκονται σε μία λεκάνη απορροής αποτελούν το υδρογραφικό
δίκτυο της λεκάνης αυτής όπως φαίνεται στην παραπάνω εικόνα.
Οι όροι ποταμός και ρυάκι δεν είναι σαφώς διαχωρισμένοι,
διότι σε περιοχές με λίγες βροχοπτώσεις ο όρος ποταμός
αποδίδεται και σε ρέουσες υδατοσυλλογές με στενή κοίτη και
μικρή παροχή. Για παράδειγμα, η ρέουσα υδατοσυλλογή που
διασχίζει το χωριό Άγιος Γερμανός της περιοχής Πρεσπών
ονομάζεται ποταμός, ενώ αν συγκριθεί με τους ποταμούς Αχελώο,
Αξιό, Στρυμόνα κλπ. θα μπορούσε να χαρακτηριστεί απλώς ως
ρυάκι.
Το νερό των ποταμών προέρχεται κυρίως απευθείας από τα
ατμοσφαιρικά κατακρημνίσματα και από την επιφανειακή
απορροή. Υπάρχουν περιπτώσεις τροφοδοσίας ποταμών και με
υπόγεια νερά ή με νερό λιμνών.
Ας σκεφτούμε για λίγο την κατανομή του νερού στη φύση.
Πόσο απ’ αυτό το νερό βρίσκεται στους ποταμούς; Είναι γνωστό
ότι είναι άνιση η κατανομή του νερού στον πλανήτη. Ένα μεγάλο
ποσοστό, 97,6% υπάρχει στους ωκεανούς, ενώ μόνο το 2,4% είναι
το γλυκό νερό, σημαντικά αποθέματα του οποίου βρίσκονται
παγιδευμένα στους πάγους (75%), οπότε ένα 25% μένει διαθέσιμο
στον άνθρωπο, είτε ως υπόγειο, είτε ως επιφανειακό νερό. Από
αυτό το ποσό οι ποταμοί και οι λίμνες μαζί με όλους τους
υγρότοπους καταλαμβάνουν ποσότητα μικρότερη του 0,02%.
Ο φυσικός αγωγός στον οποίο κινείται ο ποταμός αποτελεί
την κοίτη του στην οποία συμπεριλαμβάνεται ο πυθμένας και τα
πρανή, οι πλευρές δηλαδή της κοίτης. Η κοίτη είναι αποτέλεσμα
της συνεχούς διαβρωτικής δράσης του νερού καθώς κινείται και
ρέει προς τα κάτω. Ωστόσο, είναι καλύτερα να μιλούμε για
ποτάμιο σύστημα διότι εκτός από την κοίτη, αναπόσπαστο
κομμάτι του αποτελούν οι παρόχθιες περιοχές και οι
πλημμυρικές επιφάνειες. Η λωρίδα της γης που εφάπτεται στην
κοίτη του ποταμού ονομάζεται παρόχθια ζώνη (Jeffris & Mills
1990) στην οποία αναπτύσσεται η παρόχθια βλάστηση, σημαντικό
στοιχείο στη λειτουργικότητα ενός ποταμού.
Σε ένα ποταμό διακρίνουμε τρεις ζώνες:
- τον άνω ρου
πρόκειται κυρίως για το
ορεινό τμήμα του ποταμού
που χαρακτηρίζεται από νερά
που τρέχουν με μεγάλη
ταχύτητα μέσα από βαθιές και
βραχώδεις κοιλάδες και
ασκούν έντονη διάβρωση.
Χαρακτηριστικοί σχηματισμοί
του άνω ρου είναι τα στενά ή
οι κλεισούρες και οι καταρράκτες.
- τον μέσο ρου
πρόκειται για την περιοχή στην οποία η κλίση είναι μικρότερη, η
διάβρωση η οποία συνεχίζεται βρίσκεται σε ισορροπία με τις
αποθέσεις των υλικών, το νερό κυλά πιο αργά, το ποτάμι έχει
ησυχάσει, δημιουργεί μαιάνδρους και ποταμονησίδες.
- τον κάτω ρου
πρόκειται για τελευταίο τμήμα του ποταμού καθώς αυτός
εξέρχεται από την ποτάμια κοιλάδα και χαρακτηρίζεται κυρίως
από διεργασίες απόθεσης υλικών που έχουν προέλθει από τη
διάβρωση. Τα υλικά που εναποτίθενται συντελούν στην ανύψωση
της κοίτης με αποτέλεσμα να διακλαδίζεται ο ποταμός σε άλλες
κατευθύνσεις και να σχηματίζεται το Δέλτα. Στις εκβολές του
ποταμού δημιουργούνται διάφοροι τύποι υγροτόπων μεγάλης
οικολογικής αξίας, όπως είναι τα υγρολίβαδα, τα έλη, οι μικρές
λίμνες και οι λιμνοθάλασσες. Εδώ στις εκβολές του ποταμού
εκείνες οι πρώτες σταγόνες βροχής ολοκληρώνουν το ταξίδι τους
καθώς χύνονται στον ωκεανό και κάποιες άλλες έχουν ήδη
ξεκινήσει την πορεία προς τα κάτω σε ένα καινούργιο
συναρπαστικό ταξίδι.
Οι κύριοι φυσικοί
παράγοντες που ρυθμίζουν
την ποιότητα του νερού
ενός ποταμού είναι η φύση
της κοίτης του και της
λεκάνης απορροής του
(τύποι και κλίσεις εδαφών,
μορφές κάλυψης γης) και
το καθεστώς των
ατμοσφαιρικών
κατακρημνισμάτων. Ως εκ
τούτου η ποιότητα διαφέρει
πολύ από εποχή σε εποχή
και κατά μήκος της κοίτης. Για παράδειγμα, η διαύγεια του νερού
μπορεί να μειωθεί δραστικά λίγες ώρες ύστερα από μια
καταρρακτώδη βροχή που δέχτηκε η λεκάνη απορροής του.
Μεγάλοι πολιτισμοί σε όλο τον κόσμο γεννήθηκαν δίπλα σε
ποταμούς. Πολλοί ποταμοί έχουν θεοποιηθεί. Τεράστιες και
αναγνωρισμένες από τα πανάρχαια χρόνια είναι οι οικονομικές
αξίες τους: υδρευτική, αρδευτική, μεταφορική. Εντονότατες και οι
ανθρώπινες παρεμβάσεις που δέχθηκαν: μετατόπιση κοίτης,
εκβαθύνσεις, εγκιβωτισμός κοίτης, φράγματα, λιμάνια, εισροή
λυμάτων. Η αναγνώριση όμως όλων των αξιών των ποταμών έχει
ιστορία λίγων αιώνων (ιδιαίτερα του 20ου αιώνα). Η μελέτη των
ποτάμιων μορφών ζωής και της θεώρησης των ποταμών ως
οικοσυστημάτων έχει ακόμη πιο πρόσφατη ιστορία.
Ποτάμια οικοσυστήματα, υπό τη στενή έννοια, είναι εκείνα
των οποίων οιοργανισμοί
είναι προσαρμοσμένοι σε
συνθήκες συνεχούς ροής του
νερού. Συχνά, όμως, τα
ποτάμια οικοσυστήματα
εξετάζονται από κοινού με τα
παραποτάμια, δηλαδή, με
εκείνα των οποίων το υδατικό
καθεστώς του εδάφους τους
εξαρτάται, κατ’ εξοχήν από το
ποτάμιο νερό (εποχική
υπερχείλιση, πλάγια
διήθηση).
Για λίγους ποταμούς της Ελλάδας υπάρχουν φορείς
διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών που έχουν στην
αρμοδιότητά τους όλο το μήκος της κοίτης και τη λεκάνη
απορροής τους. Το γεγονός αυτό, καθώς και το ότι υπάρχουν
σπουδαίοι ποταμοί στη βόρεια Ελλάδα που είναι διασυνοριακοί,
επιβάλλει την ευρεία συνεργασία σε διεθνές επίπεδο. Η Οδηγία
2000/60/ΕΕ επιβάλλει ευρύτερη θεώρηση της διαχείρισης των
ποτάμιων οικοσυστημάτων με βάση το υδατικό διαμέρισμα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει επιστημονικό πλαίσιο για
την παρακολούθηση της οικολογικής ποιότητας των
επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, το οποίο στην περίπτωση
των ποτάμιων υδάτων παρουσιάζει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες
βιολογικές πλευρές. Η εφαρμογή του πλαισίου αυτού απαιτεί
περισσότερους εξειδικευμένους επιστήμονες από όσους υπάρχουν
σήμερα στην Ελλάδα.
Το ποτάμιο οικοσύστημα
Καθώς το νερό κυλά στο τοπίο σμιλεύει την περιοχή και
κουβαλά αποθέσεις μέσα από διαδρομές νερού που συμβάλλουν
και τελικά θα καταλήξουν στη θάλασσα. Στην πορεία αυτή
δημιουργείται το ποτάμιο οικοσύστημα και τα ποικίλα
ενδιαιτήματα (habitat). Τα ποτάμια είναι δυναμικά συστήματα και
αντιδρούν στην τοπογραφία μιας περιοχής όπως για παράδειγμα
στις αλλαγές της κλίσης. Έτσι οι σχηματισμοί της κοίτης του
ποταμού αλλάζουν με τον τόπο και το χρόνο κάτι που ισοδυναμεί
με αλλαγές και στα ενδιαιτήματα (Χατζηνικολάου 2001). Η
οικολογική ποιότητα της δομής ενός ποτάμιου οικοσυστήματος
είναι ένας συνδυασμός των φυσικών βιοτόπων και των
ενδιαιτημάτων του.
Το ποτάμιο οικοσύστημα είναι αποτέλεσμα της
αλληλεπίδρασης μεταξύ αβιοτικών και βιοτικών παραγόντων.
Χαρακτηρίζεται από μια συνεχή μεταφορά ποικίλων συστατικών
όπως οργανική ύλη και θρεπτικά συστατικά από τα εδάφη της
λεκάνης απορροής σε όλη τη διαδρομή του ποταμού. Οι
οργανισμοί που ζουν στον ποταμό εξαρτώνται από αυτή την
οργανική και ανόργανη ύλη.
- Οι αβιοτικοί παράγοντες συνίστανται από τις
φυσικοχημικές συνθήκες του νερού, τα μορφολογικά
χαρακτηριστικά του ποταμού και τη δομή και την σύσταση του
εδάφους.
- Οι βιοτικοί παράγοντες είναι το σύνολο χλωρίδας και της
πανίδας που ζει και αναπτύσσεται στο οικοσύστημα του ποταμού.
Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται οι αποικοδομητές (οι μύκητες
και τα βακτήρια), το φυτοπλαγκτό και ζωοπλαγκτό του ποταμού,
το βένθος (οι μικροσκοπικοί και μακροσκοπικοί οργανισμοί που
ζουν μέσα στο ίζημα της κοίτης, ή αλλού), τα ψάρια και τα
αμφίβια. Επίσης, φύκη, ή διάφορα μακρόφυτα που είτε είναι
βυθισμένα στο νερό, είτε έχουν ένα μέρος έξω από την επιφάνεια
όπως τα νούφαρα ή άλλα που μόνο η ρίζα τους είναι στο νερό
όπως τα διάφορα καλάμια. Ενδιαφέρουσα είναι και η παρόχθια
βλάστηση όπως πόες, θάμνοι και διάφορα δέντρα (πλατάνια,
λεύκες, ιτιές). (Σκουλικίδης 1997). Πολλοί από αυτούς τους
οργανισμούς είναι προσαρμοσμένοι να ζουν σε περιβάλλον με ροή
νερού.
Το ποτάμιο οικοσύστημα στην πορεία της ροής του
δημιουργεί βιοτόπους στους οποίους βρίσκουν καταφύγιο και
άλλοι οργανισμοί όπως τα πουλιά ή τα θηλαστικά. Για παράδειγμα
στην περιοχή του άνω ρου όπου χαρακτηρίζεται από απόκρημνες
πλαγιές και έντονη διάβρωση συναντά κανείς αρπακτικά, βίδρες ή
την ορεινή άγρια πέστροφα. Στην περιοχή του κάτω ρου εκεί όπου
σχηματίζονται οι υγρότοποι δεκάδες είδη ορνιθοπανίδας βρίσκουν
τροφή και καταφύγιο. Οι ποταμοί ανήκουν στους υγροτόπους
σύμφωνα και με τον ευρύτερα αποδεκτό ορισμό της "Σύμβασης για
τους Υγροτόπους Διεθνούς Σημασίας Ραμσάρ” (1971). Οι εκβολές,
τα Δέλτα των ποταμών, τα υγρολίβαδα, τα παραποτάμια δάση, τα
έλη και οι βάλτοι είναι περιοχές εξαιρετικής βιολογικής
ποικιλότητας και μεγάλης αξίας για την ορνιθοπανίδα. Το Δέλτα
του Έβρου, του Νέστου, του Αξιού, του Λουδία και του Αλιάκμονα
ανήκουν στον κατάλογο Ραμσάρ των ειδικών προστατευόμενων
περιοχών της Ελλάδας, σύμφωνα με την οδηγία 79/409 της
Ευρωπαϊκής Ένωσης.
8η Συνάντηση
Στις 15/12/2010, ημέρα Τετάρτη, συζητήσαμε για τις
Τεχνητές λίμνες καθώς η εκτροπή του Αχελώου συνδέεται με ένα
σύστημα τεχνητών λιμνών που θα κατασκευαστούν στη Μεσοχώρα
και τη Συκιά.
Οι τεχνητές λίμνες είναι η σπουδαιότερη κατηγορία τεχνητών
υγροτόπων της
Ελλάδος τόσο από την
άποψη της έκτασης
που καλύπτουν όσο
και από την άποψη
του αριθμού και των
αξιών που έχουν
αποκτήσει.
Ονομάζονται και
τεχνητοί ταμιευτήρες.
Η λέξη ταμιευτήρας
δείχνει και τους
περιορισμένους
αρχικά σκοπούς που είχαν τεθεί κατά τον σχεδιασμό και τη
διαχείρισή τους. Οι σκοποί αυτοί ήταν να αποταμιεύσουν νερό
ποταμών, ρυακιών ή και χειμάρρων ώστε να αποκτήσουν οι
ταμιευτήρες αξία αντιπλημμυρική, υδρευτική, αρδευτική,
υδροηλεκτρική ή, συνηθέστερα, συνδυασμό αυτών των αξιών. Το
γεγονός ότι οι περισσότερες τεχνητές λίμνες στηρίζουν λιγότερο ή
περισσότερο πολύτιμα υγροτοπικά οικοσυστήματα και έχουν
αποκτήσει με την πάροδο του χρόνου και άλλες αξίες, π.χ.
βιολογική, αλιευτική, αναψυχής, δεν ήταν απόρροια ηθελημένου
σχεδιασμού αλλά «παρέμβασης» της φύσης.
Λίμνη Πλαστήρα
Η κατασκευή τεχνητών λιμνών με φράγματα σε ποταμούς είχε
ως αποτέλεσμα να προστεθούν οικοσυστήματα στο ελληνικό
υγροτοπικό κεφάλαιο αλλά και να υποστούν αλλοιώσεις κατάντη
οικοσυστήματα (ποτάμια, παραποτάμια, εκβολικά κλπ.).
Οι τεχνητές λίμνες είναι εφοδιασμένες με κατασκευές
(θυρίδες, αναχώματα), μέσω των οποίων ρυθμίζεται η στάθμη του
νερού τους για να εξυπηρετούνται οι ανάγκες για τις οποίες έχουν
κατασκευαστεί. Σήμερα στις ανάγκες αυτές περιλαμβάνεται και η
ανάγκη να διατηρούνται τα υγροτοπικά οικοσυστήματα που οι
τεχνητές λίμνες συντηρούν. Προφανώς, όπως δείχνει το
παράδειγμα της Τεχνητής Λίμνης Κερκίνης, η πλήρης
ικανοποίηση όλων των αναγκών των ανθρώπων και της φύσης
είναι αδύνατη. Μια ισορροπημένη ικανοποίηση αυτών των
αναγκών μπορεί να επιτύχει ο αρμόδιος φορέας διαχείρισης. Η
επιτυχία είναι θέμα αρμονικής συνεργασίας όλων των χρηστών
και επίλυσης του σοβαρού προβλήματος της αυξανόμενης
εναπόθεσης φερτών υλικών στον πυθμένα.
9η Συνάντηση
Στις 21/12/2010, ημέρα Τρίτη, μιλήσαμε για τις αξίες των
υγροτόπων
Οι υγρότοποι έχουν πολλαπλές αξίες για τον άνθρωπο, διότι:
􀂃 η μεγάλη τους βιολογική ποικιλότητα είναι απαραίτητη για
τη βελτίωση καλλιεργούμενων φυτών, αγροτικών ζώων και
μικροοργανισμών, για ένα μέρος της επιστημονικής προόδου,
ιδιαίτερα στην ιατρική, για πολλές τεχνολογικές καινοτομίες και
για την ομαλή λειτουργία πολλών οικονομικών δραστηριοτήτων
στις οποίες χρησιμοποιούνται ζωντανοί οργανισμοί,
􀂃 δίνουν νερό για ύδρευση και άρδευση, εμπλουτίζουν τους
υπόγειους υδροφορείς, προστατεύουν από πλημμύρες, ενεργούν
ως φίλτρα καθαρισμού ρύπων, μειώνουν τις ζημίες από παγετούς
και καύσωνες,
􀂃 παράγουν αλιεύματα, συντηρούν θηράματα, δίνουν πλούσια
τροφή σε αγροτικά ζώα,
􀂃 παρέχουν ευκαιρίες για αναψυχή, άθληση, οικολογικό
τουρισμό, εκπαίδευση και έρευνα,
􀂃 είναι συνδεδεμένοι με την ιστορία, τη μυθολογία και την
πολιτιστική παράδοση.
Τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται στην ελληνική κοινωνία η
τάση για αναγνώριση της τεράστιας σημασίας των υγροτοπικών
πόρων της χώρας. Ωστόσο, η τάση αυτή δεν είναι ακόμη αρκετά
ισχυρή ώστε να ανακόψει την υποβάθμιση που προκαλούν οι
ασύνετες πρακτικές που ασκούνται στους υγροτόπους και τις
λεκάνες απορροής τους. Η πορεία προς την αειφορική διαχείριση
των υγροτοπικών και χερσαίων οικοσυστημάτων θα είναι συνεπώς
μακρά και δύσκολη. Δικαιούμαστε όμως να αισιοδοξούμε, εφόσον
διεξάγονται συντονισμένες προσπάθειες διατήρησης και οι
κοινότητες γύρω από τις φυσικές περιοχές εμπλέκονται ενεργά
στη διατήρηση και διαχείρισή τους.
ΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Η Ελλάδα έχει σήμερα περισσότερους από 400 μικρούς και
μεγάλους υγροτόπους συνολικού εμβαδού πάνω από 2
εκατομμύρια στρέμματα. Πολλοί από αυτούς είναι σύνθετοι και
σχηματίζουν μωσαϊκό υγροτόπων ή υγροτοπικά συμπλέγματα.
Πριν από δύο γενεές η Ελλάδα είχε τριπλάσια έκταση υγροτόπων.
Αρκετοί από τους υγροτόπους του πίνακα αποτελούν
συμπλέγματα περισσότερων υγροτόπων, που, αν προσμετρούνταν
ως ξεχωριστές εγγραφές, ο συνολικός αριθμός, μαζί με εκείνους
που εντοπίστηκαν μεταγενέστερα, θα έφθανε τους 415 περίπου.
Οι πιο πλούσιες σε υγροτόπους περιοχές της χώρας είναι οι
βόρειες και οι δυτικές, γι’ αυτό και πάνω από αυτές
παρατηρούνται οι σπουδαιότερες οδοί πτήσης των
μεταναστευτικών πουλιών. Τα νησιά του Αιγαίου φιλοξενούν
λίγους και μικρούς υγροτόπους, οι οποίοι όμως έχουν ιδιαίτερα
αξιόλογη οικολογική σημασία.
10η Συνάντηση
Στις 11/01/2011, ημέρα Τρίτη, αποφασίσαμε να θέσουμε το
ερώτημα αν και σε ποιο βαθμό οι υγρότοποι μπορούν να
αξιοποιηθούν και να χρησιμοποιηθούν ως υδάτινοι πόροι.
Χρήσεις και αξίες των ποταμών
Σήμερα οι ποταμοί συνεχίζουν να διευκολύνουν τη ζωή μας:
- συνεισφέροντας στις μεταφορές
- εξασφαλίζοντας εύφορη γη για καλλιέργειες
- παρέχοντας νερό για ύδρευση
- παρέχοντας νερό για το πότισμα των καλλιεργειών
- προσφέροντας δυνατότητες για υδατοκαλλιέργειες
- παρέχοντας νερό για βιομηχανική χρήση
- παίζοντας το ρόλο αγωγού για την απομάκρυνση διαφόρων
τύπων λυμάτων
- παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια
- αποτελώντας χώρους άθλησης και αναψυχής
- αποτελώντας πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης
Οι αξίες ωστόσο των ποταμών, όπως και όλων των
υγροτόπων πηγάζουν από τις ποικίλες φυσικές λειτουργίες που
επιτελούν. Από τις λειτουργίες αυτές απορρέουν για τον άνθρωπο
πολλές αξίες. Συχνά συγχέουμε τις έννοιες ‘λειτουργίες’ και
‘αξίες’. Μιλούμε για λειτουργίες όταν ωφελείται ο άνθρωπος
χωρίς να καταβάλλει προσπάθεια, για παράδειγμα απορρόφηση
του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας από το νερό, ενώ η
στήριξη τροφικών αλυσίδων μπορεί για παράδειγμα να έχει αξία
ιχθυοπονική.
11η συνάντηση
Στις 18/01/2011, ημέρα Τρίτη, συγκεντρώσαμε και
παρουσιάσαμε ιστορικά στοιχεία για τον Αχελώο.
Η επικρατέστερη ερμηνεία του ονόματος του προκύπτει από
το πρώτο συνδετικό της ρίζας «αχ» ή «αχα» (: λατινικό aqua) που
σημαίνει νερό και το συγκριτικό επίθετο «λώων» που έχει και την
έννοια του ποσοτικά μεγαλύτερου. Μαζί δηλώνουν έναν πολύνερο
ποταμό.
Ο σπουδαιότερος ποτάμιος θεός και θεός όλων των νερών
που ρέουν. Αποτελούσε
την προσωποποίηση του
μεγαλύτερου ποταμού της
Ελλάδας και λατρευόταν
κυρίως στην Ακαρνανία
όπου προς τιμήν του
γινόταν αγώνες. Λατρεία
του Αχελώου
διαπιστώνεται και στην
Αθήνα όπου υπήρχε στην
όχθη του Ιλισού ιερό
«νυμφών τινών και
αχελώων» με αγάλματα
αφιερωμένα στο μεγάλο
ποτάμιο θεό και στις νύμφες στον Ωρωπό, στα Μέγαρα, όπου και
βωμός του Αχελώου στη θέση Ρους, τον οποίο είχε ιδρύσει, ο
τύραννος Θεαγένης, στη Σικελία και στην Ρόδο, τη Μαντινεία και
στο Μετάποντιο. Στο θεό Αχελώο προσφέρονται θυσίες, με
προτροπή του Μαντείου της Δωδώνης. Ήδη από την αρχαιότητα,
τα νερά του ποταμού Αχελώου, με τις προσχώσεις που σχημάτιζαν
στις εκβολές τους, είχαν συντελέσει στην συνένωση ορισμένων
από τις Εχινάδες νήσους μεταξύ τους, αλλά και με την
Ηπειρωτική χώρα. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την αφορμή για
τους μύθους που διηγούνταν ότι οι Εχινάδες ήταν αρχικά νύμφες,
που μεταμορφώθηκαν από τον Αχελώο σε νησιά, όταν αρνήθηκαν
να πάρουν μέρος στην ουσιαστική γιορτή προς τιμήν του.
Ο γνωστότερος και ποιο
διαδομένος μύθος σχετικά με
τον ποτάμιο θεό αναφέρεται
στην πάλη του Αχελώου με τον
Ηρακλή. Τόπος των μυθικών
γεγονότων η Ακαρνανία και
αιτία της πάλης η κόρη του
βασιλιά Οινέα, Δηιάνειρα για
το χέρι της οποίας ήρθαν σε
σύγκρουση Αχελώος με τον
Ηρακλή. Η αρχαιότερη μυθική
παράδοση παρουσιάζει τον
Αχελώο να μεταμορφώνεται σε τρεις διαφορετικές μορφές στη
διάρκεια της πάλης με τον Ηρακλή: αρχικά ο Αχελώος
εμφανίζεται ως άντρας που μόλις χτυπήθηκε από τον Ηρακλή και
έπεσε στο έδαφος μεταμορφώθηκε σε φίδι. Τη στιγμή όμως που
ο Ηρακλής ήταν έτοιμος να πνίξει το φίδι-Αχελώο, ο ποτάμιος
θεός μεταμορφώθηκε σε ταύρο και επιτέθηκε. Νικήθηκε όμως
από τον Ηρακλή που του έκοψε το δεξί του κέρατο το οποίο το
έδωσε στον Οινέα ως γαμήλιο δώρο κερδίζοντας με αυτόν τον
τρόπο το χέρι της Δηιάνειρας. Μια άλλη εκδοχή του μύθου
υποστηρίζει ότι ο Ηρακλής επέστρεψε στον Αχελώο το κομμένο
κέρατο και πήρε σε αντάλλαγμα το «Κέρας της Αμαλθείας» το
οποίο και έδωσε στον Οινέα. Ήδη από τους αρχαίους χρόνους
είχε γίνει προσπάθεια για την ερμηνεία του μύθου, κυρίως από
τον Στράβωνα και τον Διώδορο που πίστευαν ότι η πάλη του
Αχελώου με τον Ηρακλή συμβόλιζε τους αγώνες των πανάρχαιων
κατοίκων της Ακαρνανίας για την κατασκευή μεγάλων έργων με
σκοπό την περίφραξη της κοίτης του ποταμού Αχελώου και την
εξυγίανση των γύρων ελών. Σύμφωνα με τον Στράβωνα ο Ηρακλής
ήταν ενεργητικός για τον Οινέα γιατί «με τα παραχώματα και
διοχετεύσεις δάμασε τον ποταμό, έβαλε σε έλεγχο την ακατάστατη
ροή και εξυγίανε έτσι την χώρα» και αυτό ήταν το «Κέρας της
Αμαλθείας».
Οι παλαιότερες γνωστές παραστάσεις του θεού Αχελώου
χρονολογούνται μόλις τον 7ο αιώνα π.Χ. Ο Αχελώος
απεικονίζεται πολύ συχνά στην αρχαία ελληνική τέχνη και με τις
τρείς μορφές του : συχνότερα σαν ταύρος με ανρθώπινο κεφάλι
αρκετά συχνά σαν άντρας με γενειφορά κερασφορά κεφαλή και
σπανιότερα σαν φίδι ή Τρίτωνας.
Στο παραποτάμιο σύστημα του βιότοπου ενδιαφέρον
παρουσιάζουν οι λουρονησίδες με σπάνιες αμμοθίνες, όπως αυτή
του Λούρου με πλούσια βλάστηση, η παρουσία των διάσπαρτων
λόφων Κούτσα, Κουτσιλάρη, Παλιορόλακα, οι λιμνοθάλασσες με
πλούσια βιομάζα, τα λασποτόπια και οι Καλαμιώνες. Οι
λουρονησίδες αυτές της περιοχής συνιστούν φυσικές διαπλάσεις
με σπουδαίο και πολύπλευρο λειτουργικό ρόλο στο όλο
υγροτοπικό οικοσύστημα και με μεγάλο γενικά οικολογικά και
ιδιαίτερα βοτανολογικό ενδιαφέρον. Η χλωρίδα του
υγροβιότοπου περιλαμβάνει τουλάχιστον 385 είδη. Στην
ευρύτερη περιοχή συναντώνται οικοσυστήματα αείφυλλων
πλατύφυλλων (κακία βλάστηση), φυλλοβόλα πλατύφυλλα. Οι
παραποτάμιες δενδροσυστάδες συνιστούν ένα ακόμη σημαντικό
από οικολογική άποψη βιότοπο αλλά και ένα μεγάλης αισθητικής
αξίας τοπίο. Τα υδρόφυλλα δάση από ιτιές, φτελιές, πλατάνια
που είναι σε χιλιάδες στρέμματα στην παραχελωύτιδα γή βρίθουν
από την άγρια ζωή.
Οι εκτεταμένοι
αλμυρόβαλτοι αποτελούν
ένα σημαντικό ποσοστό
των εκτάσεων του
υγρότοπου ιδιαίτερα
στις εκβολές του
ποταμού Αχελώου. Η
ιχθυοπανίδα της
περιοχής περιλαμβάνει
36 τουλάχιστον είδη
μεταξύ των οποίων και το μοναδικό στην Ευρώπη είδος Silurus
Aristotelis (γλανίδι). Από αυτά τα σημαντικότερα από εμπορικής
πλευράς είναι τα κεφαλοειδή που αποτελούν το 50% των
αλιευμάτων, οι τσιπούρες το 20%, τα λαβράκια το 10% και
διάφορα άλλα, όπως γοβιόι, γλώσσες, μπαρμπούνια κ.α. που
αποτελούν συνολικά το 10% των αλιευμάτων. Η σπουδαιότητα
του υγρότοπου για την ορνιθοπανίδα οφείλεται στο ότι αποτελεί
σημαντική διαχείμασης για μεγάλους πλυθησμούς πουλιών και
ζωτικό σταθμό κατά τη μετανάστευση των πουλιών, παρέχει
θέσεις φωλιάσματος για σπάνια είδη υδρόβιων και παρύδάτιων
πουλιών όπως αλκυόνα, φιδαετός, γαιδουροκέφαλος,
σκουροβουτήχτρα, γκιώνης, καρδερίνα και σπιρτοκυρκίνεζο.
Σήμερα ο Αχελώος με συνολικό μήκος 220 χλμ. είναι το δεύτερο
σε μήκος ποτάμι της χώρας,
πηγάζει στη νοτιοδυτική
Πίνδο, διασχίζει με ατελείωτα
στριφογυρίσματα τον ορεινό
όγκο της δυτικής στερεάς
Ελλάδας και εκβάλλει στο
Ιόνιο πέλαγος.

Στο διάβα του αναπτύσσονται
οικοσυστήματα μοναδικά που
περιλαμβάνουν είδη -φυτικά
και ζωικά- σπάνια στον
Ευρωπαικό χώρο. Αρκούδες,
ζαρκάδια, γύπες, λύκοι και
αετοί ζουν στις απρόσιτες
εκτάσεις, τεκμήριο για το ότι
το οικοσύστημα βρίσκεται σε
άριστη κατάσταση. Τα νερά
του δεν αποτέλεσαν μόνο
δίαυλο επικοινωνίας των
ντόπιων πληθυσμών αλλά και
σημείο προστριβών. Ίχνη των πολιτισμών που
δραστηριοποιήθηκαν στις κοίτες του διατηρούνται εώς σήμερα:
συντρίμια κάστρων, πλακόστρωτα μονοπάτια, πέτρινες τοξοτές
γέφυρες, βυζαντινές εκκλησίες…Άλλοτε η κοιλάδα του ποταμού
χρησίμευε σαν δρόμος για τα καραβάνια των μουλαριών που
κατευθύνονταν στις αγορές των Βαλκανικών χωρών και της
κεντρικής Ευρώπης. Στη νεοελληνική ιστορία η περιοχή
διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821 και
στην Εθνική Αντίσταση.
Μεταξύ των δεκαετιών ’50 και ’90 πραγματοποίηθηκαν στην ροή
του τρεις ανθρωπογενείς επεμβάσεις που σκοπό είχαν την
δημιουργία υδροηλεκτρικών φραγμάτων κι άλλη μία στον
παραπόταμό του Ταυρωπό που είχε χαρακτήρα αρδευτικό για την
πεδιάδα της Καρδίτσας. Έτσι προέκυψαν το φράγμα των
Κρεμαστών, το φράγμα του Καστρακίου και το φράγμα του
Στράτου. Την ίδια περίοδο υπήρξε δραματική ελάττωση του
πληθυσμού στην περιοχή, το ποσοστό μείωσης για τα
παραποτάμια χωριά των τριών νομών που διασχίζει ο Αχελώος
αγγίζει το 35% ! Ενώ το ποσοστό γήρανσης στις ανάλογες
περιοχές – άτομα άνω των 65 ετών – ανέρχεται το 1991 στο 20%
όταν στην επικράτεια ήταν 12,7%…Είναι φανερό ότι η
απομάκρυνση ενεργού εργατικά πληθυσμού την περίοδο
κατασκευής των φραγμάτων προωθεί ανυπέρβλητα εμπόδια στις
προσπάθειες ανάπτυξης της περιοχής.
Οι εκβολές του Αχελώου στο Ιόνιο πέλαγος σχηματίζουν ένα
εκτεταμένο δέλτα που χαρακτηρίζεται ως έναν από τους πιό
σημαντικούς υγροβιότοπους της Μεσογείου. Καλαμιώνες, βάλτοι
με πλούσια βλάστηση, υφάλμυρες λιμνοθάλασσες, αμμοθίνες
σπάνιες πλέον στο μεσογειακό περιβάλλον και υγρολίβαδα
συνθέτουν ένα εκπληκτικό τοπίο εξαιρετικής βιολογικής
σημασίας - η αειφόρος συνέχειά του επιτυγχάνεται μέσω των
γλυκών νερών και των φερτών υλών του Αχελώου. Απαραίτητα
στοιχεία για την διατήρηση της αλατότητας και των αμμονησίδων
που προστατεύουν τις λιμνοθάλασσες από την διαβρωτική ορμή
της θάλασσας. Στο δέλτα επίσης φιλοξενείται μια πλούσια
ορνιθοπανίδα που σε συνδυασμό με την ποικιλία των ειδών
αναδυκνείουν την αξία του. Η ιδιαιτερότητα του να μην παγώνει
τον χειμώνα τον καθιστά καταφύγιο για να διαχειμάζουν είδη που
θα εξολοθρεύονταν στα ψυχρά κλίματα της βορειότερης
βαλκανικής!
Η μορφή του δέλτα σχηματίζεται κατά τα τελευταία 10000 χρόνια
από τις προσχώσεις του Αχελώου. Σημαντική έκταση ειναι
προστατευταία από την συνθήκη Ramsar για την προστασία
υγροτόπων διεθνούς σημασίας. Στην ουσία κανένας από τους 11
ελληνικούς υγροτόπους δεν προστατεύεται αποτελεσματικά με
συνέπεια οι ένδεκα να συμπεριλαμβάνονται στην λίστα Montreux
ως απειλούμενοι υγρότοποι διεθνούς σημασίας! Η ανθρώπινη
δραστηριότητα στην περιοχή – όπως αυτή εκφράζεται μέσα από
εντατικές καλλιέργειες, αποστραγγίσεις, λαθροθηρεία, αυθαίρετη
δόμηση, απόθεση αποβλήτων, εγκιβωτισμό της κοίτης του
ποταμού – προκαλεί ισχυρές πιέσεις στην βιωσιμότητα των
υγροτόπων.
Η εξαγγελθείσα από την δεκαετία του ’80 εκτροπή του
Αχελώου φαντάζει σαν λαιμητόμος στην μελλοντική του πορεία
στο χωροχρόνο. Η μείωση της ποσότητας του νερού μετά την
εκτροπή συνεπάγεται μη αντιστρεπτές οικολογικές επιπτώσεις.
Καθώς οι φυσικές αντιστάσεις της περιοχής στην διείσδυση του
θαλασσινού νερού μειώνονται, ανατρέπεται η οικολογική
ισοροπία. Οι ήδη καλλιεργούμενες εκτάσεις με την αύξηση της
αλατότητας μετατρέπονται σε ακάταλληλες για κάθε είδους
καλλιέργεια, σε μεγάλο βαθμό,. Οι καταδικαστικές αποφάσεις του
Συμβουλίου της Επικρατείας 1035-1040/1993 και 2759-
1761/1994 ακυρώνουν τις αντίστοιχες υπουργικές αποφάσεις
και διατάσσουν την διακοπή των εργασιών της εκτροπής!
Μολαταύτα το έργο, μη τεκμηριωμένο οικολογικά, συνεχίζεται…
12η συνάντηση
Στις 25/01/2011, ημέρα Τρίτη, έγινε μια συνολική συζήτηση
για το πολύπλοκο τεχνικό τμήμα του έργου της εκτροπής του
Αχελώου:
Ο Αχελώος πηγάζει από το όρος Περιστέρι της Πίνδου και
εκβάλλει στο Ιόνιο, μετά μια διαδρομή 255 χιλιομέτρων. Η
εκτροπή του για την άρδευση του κάμπου της Θεσσαλίας (και εκ
των υστέρων, για την ύδρευση των θεσσαλικών πόλεων) είναι ένα
σύνθετο τεχνικό έργο, που ξεκίνησε να σχεδιάζεται προ
τριακονταετίας.
Η ιδέα είναι ακόμα παλιότερη: το έτος 1925 ο καθηγητής του
πολυτεχνείου κ. Κουτσοκώστας συνέλαβε την ιδέα της εκτροπής
του Αχελώου προς την Θεσσαλία. Στην δεκαετία του 50, η ιδέα
του καθηγητή πήρε συγκεκριμένη μορφή, με πρόταση εκτροπής
του ποταμού από την θέση της Μεσοχώρας. Τώρα το σημείο
εκτροπής βρίσκεται στη θέση Συκιά.
Το έργο ανακοινώθηκε το 1983 στην επέτειο του Κιλελέρ από τον
τότε πρωθυπουργό κ. Ανδρέα Πανανδρέου και ξεκίνησε να
κατασκευάζεται το 1985. Ο αρχικός σχεδιασμός του έργου
περιλάμβανε την εκτροπή 1.100 κυβικών μέτρων ετησίως, την
κατασκευή των φραγμάτων Μεσοχώρας και Συκιάς και μιας
σήραγγας μήκους 17,5 χλμ.
Είναι γεγονός ότι το Σχέδιο Εκτροπής του Αχελώου στη
Θεσσαλική πεδιάδα αποτελεί κατά γενική ομολογία ένα σύστημα
έργων μεγάλης κλίμακας με ιδιαίτερη σημασία για την ανάπτυξη
της Θεσσαλίας.
Πρόκειται για ένα τεχνικά περίπλοκο εγχείρημα που αποτελείται
από μια σειρά από μεγάλα φράγματα, Υδροηλεκτρικούς Σταθμούς
(ΥΗΣ), σήραγγες και συνοδά τεχνικά έργα:·
- Φράγμα Μεσοχώρας και ταμιευτήρας: Ύψος 150 μ., από
τα μεγαλύτερα φράγματα της Ευρώπης, έχει ήδη
ολοκληρωθεί από το 1996, αλλά η λειτουργία του έχει
«κολλήσει» στις απαλλοτριώσεις των κατακλυζόμενων
περιουσιών. ·
- Σήραγγα Μεσοχώρας – Γλύστρας: Μήκος 7,5 χλμ. Έχει
σχεδόν ολοκληρωθεί. · ΥΗΣ Γλύστρας: Δυνατότητα
συνολικής παραγωγής ενέργειας 308 GWh. ·
[33]
- Φράγμα Συκιάς και ταμιευτήρας: Ύψος 150 μ.
Δημοπρατήθηκε εκ νέου και ανατέθηκε σε εργολάβο,
παρά την έκδοση τρίτης ακυρωτικής απόφασης του
ΣτΕ.ΥΗΣ Συκιάς: Θα έχει δυνατότητα συνολικής
παραγωγής ενέργειας 207 GWh.
- Σήραγγα εκτροπής (Συκιά – Μουζάκι): Μήκος 17,4 χλμ.
Θα διαπερνάει την οροσειρά Πίνδου. · ΥΗΣ Πευκοφύτου
και αναρρυθμιστική δεξαμενή Μαυροματίου: Το ανάχωμα
της δεξαμενής θα έχει ύψος 25 μ., η δε εγκατεστημένη
ισχύς θα είναι 165,3 MW.
Από την ανάλυση των μελετών και των εργασιών που έχουν
γίνει μέχρι σήμερα φαίνεται ότι το Σχέδιο αντιμετωπίσθηκε κύρια
ως τεχνικό έργο, χωρίς τις επιβαλλόμενες από το μέγεθός και τη
σημασία του διαστάσεις ως ενός σύνθετου προγράμματος
κοινωνικής, οικονομικής και χωροταξικής ανάπτυξης, με βασική
προϋπόθεση την ορθολογική διαχείριση των υδατικών πόρων και
την προστασία του περιβάλλοντος.
Πρώτα ανακοινώθηκε η κατασκευή του έργου και μετά
κλήθηκαν ομάδες μελετητών να το υποστηρίξουν και να
αποδείξουν τη βιωσιμότητά του. Μετά ίσως και λόγω των
διαφαινόμενων δυσκολιών που θα συναντούσε η αρχική απόφαση
για εκτροπή 1.1 δισ. m3 ετησίως το έργο προχώρησε πάλι με
πολιτική απόφαση για εκτροπή 600εκ m3 ετησίως. Την απόφαση
αυτή ήρθε πάλι να υποστηρίξει η απαιτούμενη από το ΣτΕ
(Συμβούλιο της Επικρατείας) Συνολική Μελέτη Περιβαλλοντικών
Επιπτώσεων. Έκτοτε το έργο συνεχίστηκε με πιο αργούς ρυθμούς
μέχρι σήμερα.Η εκτροπή του Αχελώου έχει ως κύριο στόχο την παροχή
τουλάχιστον 600 εκ.μ3 νερού για άρδευση 612.000 στρ.
βαμβακιού (81,4% της συνολικής αρδευόμενης έκτασης). Ενώ η
άρδευση ήταν σαφώς διακηρυγμένος στόχος, το έργο
παρουσιάστηκε προς την Ευρωπαϊκή ένωση ως πρωτίστως
ενεργειακό, γιατί η ΕΕ αρνούνταν και συνεχίζει να αρνείται τη
χρηματοδότηση αρδευτικών έργων μεταφοράς νερού από μια
λεκάνη απορροής σε μια άλλη. Το 1994 η ΕΕ απέρριψε την
αίτηση χρηματοδότησης του έργου, εκφράζοντας τις επιφυλάξεις
της. Έτσι, η εκτροπή του Αχελώου καλείται να πληρώσει
εξολοκλήρου ο εθνικός προϋπολογισμός, σε αντίθεση με άλλα
τοπικά αρδευτικά έργα που μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν,
αλλά δεν ήταν τόσο εντυπωσιακά όπως ο Αχελώος και δεν είχαν
προφανές πολιτικό όφελος.
Έκτοτε πολλά πράγματα έχουν αλλάξει: η Μέγιστη
Εγγυημένη Έκταση καλλιέργειας βαμβακιού για την Ελλάδα
μειώθηκε τα τελευταία χρόνια κατά 11%, η άρδευση οφείλει να
ανταποκρίνεται στο δυναμικό των νερών μιας περιοχής, η
ποσότητα των νερών του Αχελώου μειώθηκε τουλάχιστον 11%
ενώ η ΔΕΗ είχε ήδη προβλέψει ότι αν το έργο λειτουργήσει ως
αρδευτικό δεν θα υπάρχει σημαντική παραγωγή ενέργειας (αφού
στο μεγαλύτερο μέρος του χρόνου θα πρέπει να συσσωρεύει το
νερό για να αρδεύσει τους καλοκαιρινούς μήνες) η ίδια η ΔΕΗ
προβλέπει μείωση κατά 274 GWh της συνολικής παραγόμενης
ενέργειας στο σύστημα Αχελώου (και λόγω μειωμένων παροχών
στα φράγματα Στράτου, Κρεμαστών και Καστρακίου).
Για να αντιμετωπίσει όλα αυτά τα προβλήματα και κυρίως τη
νέα οδηγία της ΕΕ για ορθή διαχείριση των υδάτινων πόρων
(Οδηγία 2000/60/ΕΕ), που υποχρεώνει στην υποβολή
ολοκληρωμένων σχεδίων διαχείρισης ανά λεκάνη απορροής
(συνεπώς η διαχείριση του Αχελώου επιτρέπεται μόνο στη λεκάνη
απορροής που ανήκει στην Αιτωλοακαρνανία) το ΥΠΕΧΩΔΕ
προσπάθησε το 2006 να «βαφτίσει» το έργο ως περιβαλλοντικό.
Ένας από τους βασικούς υποστηρικτές του έργου για χρόνια και
μέλος της ΠΑΣΕ (ενός άτυπου οργάνου – λόμπυ – Θεσσαλών
δημάρχων, βουλευτών, επιστημόνων) ο Ιωάννης Μυλόπουλος,
σήμερα πρύτανης του ΑΠΘ, τονίζει χαρακτηριστικά:
Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ληφθούν λοιπόν υπόψη οι νέες
συνθήκες της κλιματικής αλλαγής. Οι οποίες τείνουν να
μεταβάλουν ό,τι μέχρι τώρα γνωρίζαμε για τη διαθεσιμότητα
της φυσικής προσφοράς του νερού στην περιοχή μας. Ούτε
το ύψος της βροχής και του χιονιού λοιπόν, ούτε όμως και η
κατανομή του νερού στον χώρο και τον χρόνο παραμένουν τα
ίδια στις μέρες μας. Τα ύψη του νερού μειώνονται, κατά
τρόπο ώστε να ανατρέπεται άρδην η εκτίμηση των
προηγούμενων ετών, ότι τα 600 εκατομμύρια κυβικά μέτρα
νερού που προβλέπεται να εκτρέπονται ετησίως, αποτελούν
το 20% της μέσης ετήσιας παροχής του ποταμού. Ήδη η
καταγεγραμμένη μείωση της παροχής του Αχελώου κατά
11%, δημιουργεί νέα δεδομένα τόσο για τη συμβολή της
εκτροπής στο υδατικό ισοζύγιο της λεκάνης απορροής, όσο
και για τις επιπτώσεις της στον κατάντη ρου στην περιοχή
της Αιτωλοακαρνανίας.
Αλλά ακόμη κι αν δεν υπήρχε ζήτημα μείωσης της φυσικής
προσφοράς του νερού, η κατανομή του στο χρόνο έχει τόσο
διαφοροποιηθεί, ώστε να δημιουργούνται νέα δεδομένα στην
τροφοδοσία των υδροφορέων. Αφού η συχνότερη εμφάνιση
ακραίων μετεωρολογικών φαινομένων με τη μορφή
αλλεπάλληλων περιόδων ξηρασίας και βροχοπτώσεων
ισχυρής έντασης, καθιστά τον εμπλουτισμό των φυσικών
δεξαμενών του νερού δυσχερέστερο σε σχέση με το
παρελθόν.
Η κλιματική αλλαγή λοιπόν επιβάλλει την άμεση
αναθεώρηση του σχεδιασμού του έργου. Χωρίς την
τεκμηρίωση της επικαιροποιημένης γνώσης, ο
χαρακτηρισμός του έργου ως περιβαλλοντικού είναι
έωλος και στερείται κάθε ίχνους σοβαρότητας.
Εκτός όμως από την κλιματική αλλαγή, είναι και τα νέα
οικονομικά και αναπτυξιακά δεδομένα που θέτουν υπό
αμφισβήτηση τη σκοπιμότητα του έργου, με τον τρόπο
τουλάχιστον που αυτό υλοποιείται. Διότι η εκτροπή του
Αχελώου, όπως παραδέχτηκε και επίσημα ο υπουργός
ΠΕΧΩΔΕ, εκτελείται προκειμένου να αρδευτούν οι
υδροβόρες βαμβακοκαλλιέργειες του Θεσσαλικού κάμπου.
Οι οποίες αξίζει να υπενθυμιστεί ότι είναι υπεύθυνες τόσο
για την εξάντληση των υδατικών αποθεμάτων της Θεσσαλικής
γης, όσο όμως και για τη δυσχερή οικονομική θέση του
αγροτικού κόσμου. Αφού το ελληνικό βαμβάκι, εδώ και
χρόνια, δεν είναι ανταγωνιστικό και δεν πουλιέται στις
διεθνείς αγορές.
Υλοποιώντας ένα φαραωνικό έργο για αρδευτικούς
σκοπούς, εκτός των άλλων, καταστρατηγούμε την ιστορική
μας παράδοση. Σύμφωνα με την οποία για αιώνες οι
πρόγονοί μας, σεβόμενοι τη φέρουσα ικανότητα της
ελληνικής φύσης με τα περιορισμένα υδατικά αποθέματα,
καλλιεργούσαν σ’ αυτή τη γη ελιές, αμπέλια και σιτηρά. Το
μόνο που φαίνεται να έχει κρατήσει αυτή η αντίληψη από
την ελληνική παράδοση, είναι ο μύθος του Προκρούστη.
Σύμφωνα με τον οποίο τα τεχνικά έργα, δια της αναζήτησης
και εκμετάλλευσης διαρκώς νέων πηγών νερού, συμβάλλουν
ώστε η φύση να προσαρμόζεται και να ικανοποιεί τις ολοένα
αυξανόμενες ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης. Μόνο
που τα όρια στη ζωή δεν τα επιβάλλει ο άνθρωπος,
αφού τα αποθέματα της φύσης είναι πεπερασμένα και
κάποτε εξαντλούνται… Σ’ αυτήν άλλωστε την παραδοχή
στηρίζονται και οι αρχές της «Πράσινης Ανάπτυξης».
Σύμφωνα με την οποία δεν είναι η φύση που πρέπει να
προσαρμόζεται στην ανάπτυξη, αλλά αντίθετα, οι ανάγκες
μας που οφείλουν να προσαρμόζονται στα φυσικά δεδομένα.
Το έργο της εκτροπής του Αχελώου, έτσι όπως υλοποιείται
σήμερα, είναι ένα έργο που έρχεται από το παρελθόν. Καθώς
είναι περιβαλλοντικά καταστροφικό, οικονομικά ασύμφορο
και αναπτυξιακά ατελέσφορο. Γι′ αυτό και πρέπει να
αναθεωρηθεί άμεσα και να εξεταστεί αν μπορεί να γίνει
συμβατό με τη νέα πραγματικότητα. Που σημαίνει ότι
επιτέλους πρέπει να προταχθεί η προτεραιότητα της
εκπόνησης μιας βιώσιμης και ολοκληρωμένης πολιτικής
νερού. Η οποία θα προσαρμόζει τις αναπτυξιακές
δραστηριότητες στα νέα περιβαλλοντικά, οικονομικά και
κοινωνικά δεδομένα της εποχής.
Η ίδρυση το 2009 ξεχωριστού Υπουργείου Περιβάλλοντος
αποφάσισε ότι το έργο θα πραγματοποιηθεί αποκλειστικά για
περιβαλλοντικούς λόγους και μόνο στη περίπτωση που καμιά
άλλη λύση δεν είναι εφικτή, ενώ πρότεινε την αποδέσμευση του
έργου της Μεσοχώρας ώστε να λειτουργήσει ως Υδρο Ηλεκτρικός
Σταθμός (ΥΗΕ).
Αξίζει να τονισθεί ότι η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι για
τέτοιες μεγάλες αλλαγές στο περιβάλλον είναι ιδιαίτερα δύσκολο
να προβλεφθούν οι επιπτώσεις και βέβαια οι διαβεβαιώσεις που
δίνονται σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει να κρίνονται με
μεγάλη προσοχή και ευθύνη.
Οι δικαστικές «περιπέτειες» του έργου
Οι πρώτες αντιδράσεις στις δυσθεώρητες επιπτώσεις που το έργο
εκτιμάται ότι θα έχει ξεκίνησαν ήδη από τα τέλη της δεκαετίας
του ’80. Το 1994 το Ε΄ τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας
«μπλόκαρε» για πρώτη φορά το έργο, επειδή δεν υπήρχε συνολική
μελέτη (αλλά μόνο επιμέρους, αποσπασματικές μελέτες) για τις
περιβαλλοντικές επιπτώσεις του. Ηταν η αρχή μιας μακράς
δικαστικής διαμάχης, με το Συμβούλιο της Επικρατείας να
σταματάει το έργο εκτιμώντας τις επιπτώσεις του και την
πολιτεία να νομοθετεί για να ξεπεράσει τις αποφάσεις του
ανώτατου ακυρωτικού δικαστηρίου.
Το 1995 το ΣτΕ καταδίκαστε την
πολιτεία, επειδή δεν έδινε στις
περιβαλλοντικές οργανώσεις τα
πλήρη στοιχεία για τα έργα της
εκτροπής. Τον ίδιο χρόνο το
ΥΠΕΧΩΔΕ ενέκρινε μια νέα
περιβαλλοντική μελέτη για το έργο,
μειώνοντας τις ποσότητες προς
εκτροπή σε 600 εκατ. κυβικά
ετησίως. Το 1996 ολοκληρώθηκε το
φράγμα της Μεσοχώρας, ενώ
ξεκίνησαν οι εργασίες για το φράγμα
της Συκιάς, τις οποίες διέκοψε το
ΣτΕ με νέα απόφαση το 2000. Το
2001 το ΥΠΕΧΩΔΕ εκπόνησε νέα
μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων
για να ξεπεράσει τις αντιρρήσεις του
ΣτΕ και δύο χρόνια αργότερα
επαναπροκήρυξε την κατασκευή του φράγματος της Συκιάς. Ομως
το 2005 τα σχέδιά του προσέκρουσαν και πάλι στις αντιρήσεις
του ΣτΕ, εξαιτίας της απουσίας σχεδιασμού για τη διαχείριση
υδάτων, σύμφωνα με τη σχετική κοινοτική οδηγία 2000/60.
Το 2006 το ΥΠΕΧΩΔΕ επιχείρησε νέα «τρίπλα»: ψήφισε με νόμο
το πλαίσιο για την εκτροπή και ενέκρινε τις μελέτες για τις
λεκάνες απορροής των ποταμών. Ενα χρόνο αργότερα ενέκρινε το
αποτέλεσμα του διαγωνισμού για το φράγμα της Συκιάς και οι
εργασίες ξεκίνησαν. Το 2007 το ΣτΕ απέρριψε αίτηση των
κατοίκων της Μεσοχώρας να «παγώσουν» τα έργα, επειδή
στρεφόταν ευθέως κατά του νόμου (και όχι κατά επιμέρους
αποφάσεων). Ομως στις αρχές Οκτωβρίου το ΣτΕ άνοιξε και πάλι
τον δρόμο για νέο «πάγωμα» των έργων της εκτροπής,
αποστέλλοντας στο Ευρωδικαστήριο σειρά ερωτημάτων για τη
συμβατότητα του νόμου Σουφλιά για την εκτροπή του Αχελώου με
την κοινοτική περιβαλλοντική νομοθεσία. Το τελευταίο επεισόδιο
στη μακρά διαμάχη για τον Αχελώο δεν έχει ακόμα γραφτεί...
Το ιστορικό των έργων
1985-Έναρξη έργου φράγματος Μεσοχώρας
1986-Εκπόνηση Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων-Αρ.
16058/16/10/1991 - ΥΠΕΧΩΔΕ-Έργα προετοιμασίας φράγματος
1988-Αναγκαστική απαλλοτρίωση προφράγματος Β. 428/231
- ΦΕΚ 353 Δ΄/10-5-1988-
1989-Συμφωνία με την τότε Κοινότητα Μεσοχώρας για
αποζημιώσεις προφράγματος-Συμφωνητικό Επιτροπής (εφαρμογή
άρθρ. 7 του Ν. 1859/89)-Κατασκευή τοπικής σήραγγας εκτροπής
& προ-φράγματος
1990-Πρόφραγμα- Εκτροπή του ρου του Αχελώου, τοπικά στο
σημείο του φράγματος (σήραγγα)
1993-Αναγκαστική απαλλοτρίωση ΥΗΕ Μεσοχώρας-Αρ.
1092518/5317/0010/19-7-1993-Δεν εφαρμόστηκε η
απαλλοτρίωση για τη Μεσοχώρα, λόγω αντίδρασης των κατοίκων
(δεν έγινε κτηματολόγιο)
1994-Ακυρωτική απόφαση ΣτΕ- Συνέχιση των έργων
παράνομα.
1995-Νέα συνολική ΜΠΕ-Αρ. 23271/15-12-1995 - ΥΠΕΧΩΔΕ-
Συνέχιση των έργων. με βάση τα στοιχεία της Μελέτης
Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων του 1995 και την Συμπληρωματική
Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων του 2002, το σχήμα
εκτροπής που εγκρίθηκε τελικά θα εκτρέψει μόνο 600 εκατ.
κυβικά νερό το χρόνο που αποτελεί το 18% της συνολικής
ρέουσας ποσότητας νερού στις εκβολές του ποταμού Αχελώου και
το 27% των περισσευμάτων της Αιτωλοακαρνανίας που χύνονται
στα θάλασσα.
2000-Ακυρωτική απόφαση ΣτΕ-Αρ. 3478/2000 & 3484/2000-
Μετά την απόφαση του ΣτΕ, τα έργα σταμάτησαν, πλην κάποιων
γεωλογικών ερευνών
2001-Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος νέων
συμπληρωματικών έργων (δρόμοι, γέφυρα Ν-Πεύκης,
αποστραγγιστική σήραγγα κλπ)-Ανακοίνωση της ΔΕΗ στις
ημερήσιες εφημερίδες, στις 10/11/2001-
2002-ΜΠΕ των συμπληρωματικών έργων-Εγκρίσεις
περιβαλλοντικών όρων, αριθμ. 968/15-4-02, 970/15-4-02 &
971/15-4-02 Περιφέρεια Θεσσαλίας-Προσφυγή συλλόγου στο ΣτΕ
– 2002 εκδικάζεται το Νοέμβριο 2003
2002-Νέα συνολική ΜΠΕ εκτροπής Αχελώου-
2002-Ρύθμιση θεμάτων απαλλοτριώσεων για τον Ταμιευτήρα
και μετεγκατάσταση κατοίκων-Νόμος 3066/2002-
Προστασία των ποταμών: Η Οδηγία 2000/60
Είναι μια οδηγία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και
Κοινοβουλίου για την θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον
τομέα της πολιτικής των γλυκών νερών. Η οδηγία αυτή
αποσκοπεί στην προστασία των υδάτων με κοινές αρχές και μέσα.
Κάθε κράτος πρέπει όχι μόνο να παρακολουθεί την κατάσταση
των επιφανειακών νερών, αλλά και να καταφέρει να τα διατηρεί
σε καλή οικολογική κατάσταση. Επομένως πρέπει να αναγνωρίσει
τις αιτίες και τα αποτελέσματα και να εφαρμόζει άμεση
επανόρθωση όπου χρειάζεται. Στην οδηγία εισάγεται η έννοια της
''Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Υδρολογικής Λεκάνης" που
βασίζεται στα γνωρίσματα και τα χαρακτηριστικά κάθε λεκάνης,
στον προσδιορισμό των "Στόχων Ποιότητας", στην
πραγματοποίηση σχετικών έργων, αλλά και στη λήψη μέτρων,
ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι της οδηγίας. Θεωρείται
καινοτομία το γεγονός ότι η διαχείριση των υδάτινων πόρων θα
γίνεται σε επίπεδο λεκάνης απορροής και ότι η πιστοποίηση της
ποιότητας των επιφανειακών νερών θα στηρίζεται όχι μόνο σε
φυσικοχημικά αλλά και σε βιολογικά χαρακτηριστικά. Με την
εφαρμογή της επιδιώκεται η αειφόρα διαχείριση των υδατικών
πόρων ως προς την επάρκεια του πόσιμου νερού, την επάρκεια
νερού για περιβαλλοντικές και άλλες χρήσεις, την προστασία του
περιβάλλοντος και την πρόληψη και αποτελεσματική
αντιμετώπιση των πλημμυρών και της ξηρασίας. Μ’ άλλα λόγια η
οδηγία αυτή φιλοδοξεί για την επίτευξη της "τουλάχιστον καλής
κατάστασης" για τα υπόγεια και τα επιφανειακά νερά.
Στην Ελλάδα μόνο για λίγους ποταμούς υπάρχουν φορείς
διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών που έχουν στην
αρμοδιότητά τους όλο το μήκος της κοίτης και τη λεκάνη
απορροής τους. Το γεγονός αυτό, καθώς και το ότι υπάρχουν
σπουδαίοι ποταμοί στη βόρεια Ελλάδα που είναι διασυνοριακοί,
επιβάλλει την ευρεία συνεργασία σε διεθνές επίπεδο. Η
παραπάνω Οδηγία επιβάλλει ευρύτερη θεώρηση της διαχείρισης
των ποτάμιων οικοσυστημάτων με βάση το υδατικό διαμέρισμα
και δημιουργεί το πλαίσιο για την προστασία τους και στη χώρα
μας.
13η Συνάντηση
Στις 01/02/2011, ημέρα Τρίτη, συντάξαμε ένα «αλφαβητάρι
της εκτροπής»
Αρχαιότητα: ο Αχελώος ήταν ο σπουδαιότερος ποτάμιος θεός, γιος
του Ωκεανού και της Τιθύος, που τρόμαζε τους ανθρώπους με τα
ορμητικά νερά του. Σήμερα, τα νερά του Αχελώου είναι το μήλον της
Εριδος ανάμεσα στην πολιτεία, που υπόσχεται να τα χρησιμοποιήσει για
να μεταβάλει τη Θεσσαλία... σε έναν υδατικό παράδεισο, και τις
περιβαλλοντικές οργανώσεις, που εκφράζουν φόβους για τις
δυσθεώρητες περιβαλλοντικές επιπτώσεις του έργου. Η διαμάχη μετράει
30 χρόνια, διάστημα στο οποίο ο ρους του ποταμού έχει μειωθεί
σημαντικά και απειλείται ήδη από τις κλιματικές αλλαγές…
Αχελώος: ο Αχελώος λατρευόταν ως ποταμός-θεός από τους αρχαίους
Ελληνες. Ο Ηρακλής όμως νίκησε τον Αχελώο στην πάλη και κέρδισε τη
Δηιάνειρα και το κέρας της Αμάλθειας, σύμβολο αφθονίας. Αργότερα, η
Δηιάνειρα έστειλε στον Ηρακλή τον θανάσιμο δηλητηριώδη μανδύα...
Βουλή: το «Θέατρο» στο οποίο εξελίσσεται το έργο της εκτροπής. Ο
ποταμός Αχελώος «δρόσισε» τις υποσχέσεις πολλών νέων κυβερνήσεων.
Γεωργία: Είναι ο πρωτογενής κλάδος της οικονομίας που κυριαρχεί
στον θεσσαλικό κάμπο. Ετσι όπως αναπτύσσεται, απαιτεί ολοένα
περισσότερο νερό, χωρίς όμως να γίνεται πιο ορθολογική η χρήση του.
Σήμερα ελέγχεται από την Κοινή Αγροτική Πολιτική και οφείλει να
εναρμονίζεται με μια περιβαλλοντικά αειφορική διαχείριση και
ανάπτυξη
Φυτοφάρμακα και λιπάσματα: αναγκαία σήμερα για κάθε
καλλιέργεια, ωστόσο είναι ελλιπείς οι μηχανισμοί που ελέγχουν τις
ποσότητες που χρησιμοποιούνται, με εξαίρεση τα προγράμματα
ολοκληρωμένης διαχείρισης, της οργανικής και βιολογικής γεωργίας.
ΔΕΗ: Μια από τις σημαντικότερες εθνικές επιχειρήσεις που
αναλαμβάνουν να υλοποιήσουν μεγάλα σχέδια με μοναδικό κριτήριο ότι
διαθέτουν κεφάλαια. Ο ΥΗΣ Μεσοχώρας είναι έτοιμος από το 1996 αλλά
δε λειτουργεί γιατί η ΔΕΗ απαλλοτρίωσε μόνο τη περιοχή δίπλα στο
φράγμα και δεν εξασφάλισε την απαλλοτρίωση της λεκάνης υποδοχής
του ταμιευτήρα (δεν υλοποίησε τις δεσμεύσεις της για μετεγκατάσταση
του οικισμού της Μεσοχώρας).
Δικαστικές διαμάχες: Συμβούλιο της Επικρατείας / Ευρωπαϊκόδικαστήριο. Μέχρι και άτυπο δικαστήριο συγκρότησαν οι
περιβαλλοντικές οργανώσεις τη περίφημη «Δίκη του Αχελώου»
εκδίδοντας μάλιστα σε βιβλίο τα πρακτικά και καταλογίζοντας σε
πολλούς πολιτικούς ευθύνες για …ολίγον απάτη και πάρα πολύ
αυταπάτη!
Ευρωπαϊκή Ένωση: ΕΟΚ / Αυτό το όνομα είχε η Ευρωπαϊκή Ενωση
όταν της ζητούσαμε να μας επιδοτήσει για να κατασκευάσουμε τα έργα
της εκτροπής. Κάποιοι μάλιστα περίμεναν επιδότηση 50-60%. Εως τώρα,
μόνον από τα ΜΟΠ (Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα) της
δεκαετίας '80 περίσσεψαν κάτι ψιλά. Ενώ με την τελευταία οδηγία οι
εκτροπές απαγορεύονται. Το έργο χρηματοδοτείται αποκλειστικά από
ελληνικούς πόρους, ενώ μικρότερα έργα αποθήκευσης νερού, χωρίς
εκτροπές, θα ήταν πιο πιθανό να χρηματοδοτηθούν από την ΕΕ.
Περιβαλλοντικά προβλήματα Ζημιές: Μεγάλες και ανεπίστρεπτες,
σύμφωνα με τις οικολογικές οργανώσεις για την παραποτάμια χλωρίδα
και πανίδα του Αχελώου και των εκβολών του, για την ελληνική ιστορία
από τον κατακλυσμό περιοχών με σημαντικά μνημεία, για την
προσωπική ζωή και περιουσία των κατοίκων της Μεσοχώρας, που
βυθίζεται.
Ηπια εκτροπή ή «οικολογική»: Ετσι ονομάζεται το σχέδιο μετά το
1995, επειδή η τότε κυβέρνηση, μετά τις αποφάσεις του ΣτΕ και τις
κινητοποιήσεις, αποφάσισε να εκτραπούν μικρότερες ποσότητες υδάτων,
δηλαδή έως 600 εκατ. κυβικά μέτρα και να γίνουν λιγότερα έργα.
Θεσσαλία: Η αλλιώς η... μελλοντική Σαχάρα. Σύμφωνα με τους
υπέρμαχους της εκτροπής, εάν δεν πέσουν τα νερά του Αχελώου, ο
κάμπος θα στεγνώσει σύντομα εντελώς. Γεγονός είναι ότι οι πλημμύρες
κάθε χρόνο είναι μάστιγα επίσης για τη Θεσσαλία! Κανείς όμως δε
σκέφτηκε να κρατήσει λίγο από το νερό που πλεονάζει τον χειμώνα, γιατί
αν κάνεις μικρά φράγματα, ταμιευτήρες και αναχώματα όχι μόνο γιατί
δε κοστίζουν τίποτα (άρα δεν υπάρχει «ανάπτυξη») αλλά κυρίως γιατί …δε
κερδίζεις τις εκλογές!
Ι: Το γράμμα αυτό πρωταγωνίστησε σε ένα από τα ευφυολογήματα του
παρελθόντος, βάσει του οποίου ο Αχελώος δεν έχει Δέλτα αλλά Ιώτα.
Αυτό, διότι οι υπέρμαχοι της εκτροπής υποστήριζαν πως ο Αχελώος δεν
σχηματίζει «δέλτα» με σημαντικούς υδροβιότοπους, αλλά εκβάλλει απλώς
στη θάλασσα.

Πηνειός Λάρισα: γενιές ολόκληρες αγροτών στερήθηκαν τα τελευταία
τριάντα χρόνια κάθε σοβαρό σχεδιασμό, κάθε αρδευτική υποδομή,
περιμένοντας τις υποσχέσεις για την εκτροπή του Αχελώου. Γενιές
ολόκληρες αγροτών και πολιτικών μεγάλωσαν με το... όραμα της
εκτροπής
Μαίανδροι: : Τους σχηματίζει ο Αχελώος στην περιοχή των έργων της
εκτροπής, στρίβοντας μια δεξιά, μια αριστερά, σαν να προσπαθεί κάτι να
αποφύγει. Τυχερός όποιος προλάβει να τους δει πριν χαθούν στον βυθό
της τεχνητής λίμνης.
Νερό: Κύριο συστατικό της ζωής παγκοσμίως. Ζητούμενο κυρίως σε
χώρες με ξηρό κλίμα, όπως η Ελλάδα. Κρατούμενο σε φράγματα
συμβάλλει εδώ και δεκαετίες στην ανάπτυξη. Αντλούμενο ανεξέλεγκτα
από το υπέδαφος υπονομεύει το μέλλον.
Οικόπεδα: Τεμάχια γης που παίρνουν ή χάνουν αξία ανάλογα με τον
περιβάλλοντα χώρο. Η αποξήρανση της λίμνης Κάρλας, ενός από τους
σημαντικότερους υγροβιότοπους πανευρωπαϊκά έγινε για πολιτικούς
λόγους, να μοιραστούν στους ακτήμονες αγρότες οικόπεδα. Οι
αποξηραμένες ωστόσο εκτάσεις αποδείχτηκαν ακατάλληλες για
καλλιέργεια. Μετά από 40 χρόνια η ΕΕ και οι έλληνες φορολογούμενοι
καλούνται να πληρώσουν για να τη ξαναγεμίσουν. Προς το παρόν είναι
γεμάτη νεκρά ψάρια, ελπίζουμε όλοι να συνέλθει σύντομα…
Τεχνητές λίμνες Πλαστήρας Νικόλαος: Ιστορική φυσιογνωμία, που
μεταξύ άλλων συνέλαβε και προώθησε την ιδέα κατασκευής φράγματος
και τεχνητής λίμνης στον νομό Καρδίτσας. Η τουριστική αξιοποίησή της
αποτελεί φωτεινό παράδειγμα για τους υπέρμαχους της εκτροπής και
των φραγμάτων που προϋποθέτει.
Τουρισμός: Η ανάπτυξή του στις τεχνητές λίμνες είναι κεντρικό
επιχείρημα όσων λένε ότι τα φράγματα σε Μεσοχώρα και Συκιά θα
φέρουν πολλαπλά οφέλη. Ομως, ο τουρισμός δεν έσπευσε στις άλλες
λίμνες του Αχελώου (Κρεμαστά, Καστράκι, Στράτου).
Υπεράντληση: και παράνομες Γεωτρήσεις Αγαπημένο σπορ των
καλλιεργητών που ανοίγουν ανεξέλεγκτα πηγάδια σε πολλές περιοχές της
Ελλάδας. Η εύκολη λύση για την αύξηση των καλλιεργειών, όταν η
Πολιτεία δεν έχει σχέδια ορθολογικής διαχείρισης του νερού, και
αγνοούνται οι πιο απλές λύσεις όπως ταμιευτήρες και μικρά φράγματα
συγκέντρωσης των υδάτων από χειμάρρους και μικρά ποτάμια.
Υπουργείο περιβάλλοντος: νεοϊδρυθέν ανέλαβε να επιλύσει το
πολυπλοκότερο έργο που ταλαιπωρεί το ελληνικό κράτος εδώ και 30
περίπου χρόνια.
Οικονομία: Εμείς και αυτοί, οι φτωχοί και οι πλούσιοι ή και
αντίστροφα. Σύνηθες επιχείρημα στη διαμάχη ανάμεσα σε Θεσσαλούς
και Αιτωλοακαρνάνες για τα νερά του Αχελώου. Πλουσιότερη η
Αιτωλοακαρνανία σε νερά, αλλά φτωχότερη σε κατά κεφαλήν εισόδημα.
Μελέτες: Είναι τόσες πολλές στην πολύχρονη διαδικασία «ωρίμανσης»
των έργων της εκτροπής, που κανείς μπορεί να χρησιμοποιήσει όποια
θέλει. Εδώ ισχύει ένα ανέκδοτο που λένε στην περιοχή της
αποξηραμένης λόγω εκτροπών λίμνης Αράλης. Αν όλοι αυτοί που έχουν
έρθει για να κάνουν μια μελέτη είχαν μαζί τους ένα κουβά νερό, τώρα η
Αράλη θα είχε γεμίσει.
Πανίδα: Ψάρια, πουλιά και θηλαστικά: Ανήκει και σε αυτά ο
Αχελώος. Εκατοντάδες είδη ζουν μέσα και γύρω από το ποτάμι και
προστατεύονται (θεωρητικώς) από διεθνείς συνθήκες. Απειλούνται λόγω
εκτροπής από τη διάβρωση των εδαφών, το κλείσιμο των περασμάτων,
την υφαλμύρωση των νερών, τη ρύπανση. Ακόμη και χωρίς εκτροπή,
βέβαια, κινδυνεύουν από τα σκουπίδια που πετιούνται ανεξέλεγκτα σε
πολλές περιοχές.
Ωρολογιακή βόμβα: Είναι σύμφωνα με πολλούς αναλυτές το
πρόβλημα της διαχείρισης των υδάτων διεθνώς. Ο χρόνος κυλά, η ώρα
μηδέν πλησιάζει και μόνη σωτηρία είναι οι συνδυασμένες κινήσεις, με
στόχο την καλύτερη διαχείριση χωρίς τοπικισμούς και
μικροσκοπιμότητες.
14η συνάντηση
Στις 08/02/2011, ημέρα Τρίτη, πραγματοποιήθηκε συζήτηση
για τα φράγματα:
Χρήσεις φραγμάτων:
Παραγωγή Ηλεκτρικής Ενέργειας:
Η υδροηλεκτρική ενέργεια είναι από τις κύριες πηγές
ηλεκτροδότησης στον κόσμο. Για παράδειγμα το φράγμα
Itaipu στον ποταμό Paraná στη Νότια Αμερική παρήγαγε
14 GW και προμήθευε το 93% της συνολικής ενέργειας
που κατανάλωνε η Παραγουάη και το 20% της ενέργειας
της Βραζιλίας μέχρι το 2005.
Υδροδότηση:
Πολλά αστικά κέντρα στον κόσμο προμηθεύονται νερό που
έχει αφαιρεθεί από ποτάμια και έχει συγκεντρωθεί με
φράγματα ή ποταμοφράκτες. Στα παραδείγματα
περιλαμβάνεται το Λονδίνο με νερό από τον ποταμό
Thames και το Chester με νερό από τον ποταμό Dee. Στο
παράδειγμα αυτό ανήκει η υδροδότηση της Αθήνας από το
Μόρνο και την Υλίκη.
Τα φράγματα συχνά χρησιμοποιούνται για να ελέγξουν και
να σταθεροποιήσουν τη παροχή του νερού, συχνά για
αγροτικούς σκοπούς και άδρευση. Το πλέον
χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι αυτό της λίμνης
Αράλης
Αποτροπή πλημμυρών:
Το φράγμα του Blackwater στο Webster, New Hampshire
και το Delta Works δημιουργήθηκαν για τον έλεγχο των
πλημμυρών.
Αναμόρφωση ή επανόρθωση εδαφών:
Συχνά αυτά τα φράγματα λέγονται προσχώματα ή
αναχώματα προστατευτικά και χρησιμοποιούνται για να
αποτρέψουν την είσοδο νερού σε μια περιοχή (βλ.
Ολανδία) ώστε αυτή να χρησιμοποιηθεί για κατοικία,
καλλιέργεια κλπ.
Εκτροπή νερού
Συνήθως μικρά φράγματα που εκτρέπουν νερό για
άρδευση, υδροηλεκτρική ενέργεια κλπ. Το πιο αρχαίο
φράγμα είναι το Sadd-el-Kafara Dam στο Wadi Al-Garawi,
περίπου 25 χιλιόμεντρα νότια του Καϊρου. Χτίστηκε
περίπου το 2600 πχ για τον έλεγχο πλημμυρών του
Νείλου, είχε ύψος 102 μέτρα και πλάτος 87 μέτρα.
Καταστράφηκε από μια πλημμύρα ενώ ακόμα
κατασκευάζονταν.
Αναψυχή και τουριστική αξιοποίηση:
Φράγματα που χτίστηκαν για κάποιον από τους παραπάνω
λόγους βρέθηκαν αργότερα να εξυπηρετούν άλλους
στόχους από τους αρχικούς. Έτσι πολύ συχνά οι κάτοικοι
μιας περιοχής χρησιμοποιούν τα φράγματα ως πόλο
τουριστικής αξιοποίησης και αναψυχής.
Έγινε η διάκριση ανάμεσα σε μικρά, μεγάλα (πάνω από 15
μέτρα) και πολύ μεγάλα (πάνω από 150 μέτρα) φράγματα.
Τα μεγάλα φράγματα:
Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι αρκετές μεγάλες
«εκτροπές» ποταμών είτε οδήγησαν σε εκτεταμένες
περιβαλλοντικές καταστροφές ή δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.
Μια τέτοια εκτροπή μεγάλης κλίμακας γνωστή ως Garrison
Diversion Unit ξεκίνησε την δεκαετία του 1950 στις ΗΠΑ, στο
γεωγραφικό κέντρο της Βόρειας Αμερικής. Σύμφωνα με το Σχέδιο
της εκτροπής, το νερό από τη Λίμνη Sakakawea του ποταμού
Missouri μέσω του καναλιού McClusky θα μεταφερόταν στην
υδρολογική λεκάνη του ποταμού Hudson (Καναδάς).
Το έργο που σχεδιάσθηκε άρτια από τον οργανισμό U.S.
Bureau of Reclamation δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αν και τμήματά
του κατασκευάσθηκαν και σπαταλήθηκαν εκατοντάδες
εκατομμύρια δολάρια. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις αλλά και
υπηρεσίες προστασίας του περιβάλλοντος από τις ΗΠΑ και τον
Καναδά (όπως η EPA) εξέφρασαν επιφυλάξεις για σημαντικές
περιβαλλοντικές επιπτώσεις κυρίως στη Λεκάνη υποδοχής, λόγω
της επέκτασης και εντατικοποίησης των αρδεύσεων.
Το Σχέδιο αυτό που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ είναι περισσότερο
γνωστό σήμερα ως Garrison Fiasco.
Το φράγμα του ποταμού Ebro στην Ισπανία. Από την άλλη
μεριά αν συγκριθεί το παράδειγμα του Αχελλώου διεθνώς με το
αντίστοιχο του δέλτα του Ebro στην Καταλονία, διαπιστώνεται μία
αναλογία έργων και πράξεων. Τα νερά του ποταμού Ebro στην Καταλωνία
είχαν σχεδιαστεί να εκτραπούν προς Ανδαλουσία. Ο λόγος ; η στήριξη
ενός μαζικού-καταστροφικού τουρισμού με γήπεδα γκολφ και
υπερεντατικές καλλιέργειες. Στην αναδίπλωση των αρχικών εξαγγελιών
των Ισπανών συνετέλεσε και η κινητοποίηση των Καταλανών με
δυναμικές πορείες για το Νερό και τους υδροφόρους ορίζοντες. Οι
ανάλογες οικολογικές επιπτώσεις της εκτροπής του Έβρο λογαριάζονται
τώρα καλύτερα, καθιστώντας το έργο βιολογικά ασύμφορο. Οι
προοπτικές ανάπτυξης οικολογικής γεωργίας στην καλλιέργεια ρυζιού,
ηπίων μορφών αγροτουρισμού, η δημιουργία παρατηρητηρίων αγρίων
πουλιών και επιτόπιων εργαστηρίων σχολικής περιβαλλοντικής
εκπαίδευσης προσδίδουν διαφορετικό μέλλον στην περιοχή!
15η συνάντηση
Στις 16.02.2011, ημέρα Τετάρτη, η ομάδα Π.Ε. του τμήματος
Βυπ6 μαζί με τις ομάδες Π.Ε. των τμημάτων Βυπ3, Βυπ4 και Βυπ5
του σχολείου μας επισκέφτηκαν το Κ.Π.Ε. Ελασσόνας
ξεναγήθηκε στους χώρους του, ενημερώθηκε για την περιοχή,
φιλοξενήθηκε εκεί το πρωινό της 16ης Φεβρουαρίου και στη
συνέχεια ανέβηκε στο Λιβάδι Ελασσόνας.
16η συνάντηση
Στις 22/02/2011, ημέρα Τρίτη, μιλήσαμε για την Υδροηλεκτρική
ενέργεια
Η δύναμη του νερού χρησιμοποιείται από τον άνθρωπο σε δύο
μορφές: Νερό που τρέχει και νερό που μεταφέρει.
Το νερό που τρέχει πέφτει στον
τροχό ενός μύλου και με την ορμή
του τον γυρίζει, όπως γινόταν στην
Αρχαία Ελλάδα από το 200 π.Χ. Με
ένα σύστημα από γρανάζια, η κίνηση
του νερού μεταδίδεται στο μύλο που
αλέθει το σιτάρι. Η δύναμη του
νερού παίρνει τότε τη θέση των
γυναικών που συχνά ήταν
υποχρεωμένες να κάνουν αυτή τη
μονότονη δουλειά. Η αρχή του
υδρόμυλου ήταν πολύ απλή.
Κάποιος κηπουρός, για να ανεβάσει
το νερό μιας δεξαμενής ή ενός
αυλακιού στο επίπεδο των κήπων,
έφτιαξε μια μεγάλη κατακόρυφη
ρόδα εφοδιασμένη με δοχεία που
βουτούσαν μέσα στο νερό. Καθώς η
ρόδα κινείται χάρη στα δυνατά
μπράτσα των δούλων, ανεβάζει το
νερό, που χύνεται από το δοχείο σ’
ένα αυλάκι κατασκευασμένο γι’ αυτό
το σκοπό κι από εκεί μεταφέρεται
στους κήπους. Κάποιος είδε ότι αν το νερό είναι πιο ορμητικό,
μπορεί να γυρίζει μόνο του το μύλο, κι’ έτσι έγινε το θαύμα και ο
τροχός ξέφυγε από τα χέρια των δούλων και γυρίζει μόνο με τη
δύναμη του ρεύματος του νερού. Αν αντικατασταθούν τα δοχεία με
πτερύγια και μακρύνει ο άξονας του τροχού με ένα κατάλληλο
σύστημα από γρανάζια, μπορεί κανείς να κινήσει οποιαδήποτε
μηχανή, όπως την πέτρα ενός μύλου για το άλεσμα του σταριού ή
για τη συμπίεση της ελιάς.
Η κίνηση του νερού μπορεί να γίνει με δύο τρόπους. Ο τροχός
βυθίζεται μέσα στο νερό που με την κίνηση του τον περιστρέφει. Ή
ακόμα καλύτερα, υψώνεται ένα φράγμα προς το μέρος του
ρεύματος. Στο φράγμα αυτό κτυπάει το νερό, που πέφτει ύστερα
σαν μικρός καταρράκτης στα πτερύγια και γυρίζει τον τροχό.
Η ροή του νερού που δημιουργείται από μια διαφορά στάθμης,
εξηγεί το έξυπνο σύστημα του σίφωνα, που ήταν γνωστός στους
αρχαίους Έλληνες και δίνει την απάντηση στο ακόλουθο ερώτημα:
Μπορούμε να αδειάσουμε το νερό από ένα δοχείο γεμάτο, χωρίς
μετακίνηση του δοχείου και χωρίς βρύση; Ένας αμπελουργός θα
σας πει ναι. Περνά ένα λάστιχο στο στόμιο του δοχείου, ρουφάει
από την άλλη άκρη ώσπου να γεμίσει το λάστιχο και το κλείνει από
εκεί. Κατεβάζει πιο χαμηλά την άκρη του λάστιχου και το ανοίγει,
οπότε το υγρό αρχίζει να τρέχει.
Η υδραυλική ενέργεια, ο "λευκός άνθραξ” υπηρέτησε και
υπηρετεί πιστά τον άνθρωπο στο δρόμο της ανάπτυξης. Η εξέλιξη
των προδρόμων των Μικρών Υδροηλεκτρικών χάνεται στους
αιώνες. Αφθονούν οι σχετικές, με τους υδραυλικούς τροχούς και
τους υδρόμυλους, περιγραφές από Ρωμαίους συγγραφείς,
βουδιστές και ιησουίτες μοναχούς. Οι ρίζες τους όμως είναι
καθαρά ελληνικές και μάλιστα μακεδονικές. Οι πρώτες σχετικές
έγγραφες περιγραφές αφορούν συστήματα μετάδοσης κίνησης, και
μάλιστα οδοντωτά, τα οποία αποδίδονται στον Αριστοτέλη, Η
αρχαιότερη όμως διασωθείσα απόδειξη ύπαρξης σχετικής
τεχνολογίας των κλασικών χρόνων είναι ο περίφημος Μηχανισμός
των Αντικυθήρων. Εικάζεται ότι, το υπάρχον απόθεμα
τεχνολογικής γνώσης των Ελληνιστικών χρόνων σε προβλήματα
μετάδοσης κίνησης με οδοντωτούς τροχούς, συνέβαλε σημαντικά
στη διαμόρφωση της τεχνικής των υδραυλικών τροχών και ανάγει
την προέλευσή του στους μαθητές αυλική του Μακεδόνα
φιλοσόφου και στον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα. Στα κλασικά έργα του
τελευταίου υπάρχουν περιγραφές σειράς υδραυλικών υπηρέτησε
διατάξεων πέραν αυτών που σχετίζονται με τον γνωστό
αεριοστρόβιλο. Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι ξαναανακαλύπτει πολλές
από τις περιγραφές του Ήρωνα, Ο "λευκός άνθραξ”, με τη μορφή
της μηχανικής ενέργειας, αποτελούσε για σειρά αιώνων για όλους
τους πολιτισμούς την κινητήρια δύναμη για την κίνηση
υδροτροχών οριζοντίου ή κατακορύφου άξονα με σκοπό κυρίως την
άλεση δημητριακών.
ΥΔΡΟΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ
Οι Υδροηλεκτρικές μονάδες δαμάζουν την ενέργεια του νερού και
χρησιμοποιώντας μια απλή μέθοδο μετατρέπουν την ενέργεια αυτή σε
ηλεκτρικό ρεύμα. Οι μονάδες αυτές βασίζονται στην κίνηση του νερού
που περιστρέφει μια τουρμπίνα η οποία θέτει σε λειτουργία μια
γεννήτρια. Οι περισσότερες υδροηλεκτρικές μονάδες χρησιμοποιούν
ένα φράγμα το οποίο συγκρατεί μια μεγάλη ποσότητα νερού
δημιουργώντας έτσι μια μεγάλη δεξαμενή. Κάποιες θύρες στο φράγμα
ανοίγουν και λόγω της βαρύτητας το νερό περνάει σε έναν αγωγό ο
οποίος το οδηγεί σε μια τουρμπίνα. Καθώς αυτό περνάει από τον αγωγό
δημιουργεί μεγάλη πίεση. Το νερό πέφτει πάνω στις φτερωτές μιας
τουρμπίνας και την περιστρέφει Η περιστροφική αυτή κίνηση
μεταφέρεται στην γεννήτρια η οποία είναι συνδεδεμένη με την
τουρμπίνα με ένα άξονα.
Ο πιο συνηθισμένος τύπος
τουρμπίνας για υδροηλεκτρικές
μονάδες είναι η τουρμπίνα Francis η οποία μοιάζει με
ένα μεγάλο δίσκο με κυρτές
φτερωτές.
Μια τέτοια τουρμπίνα μπορεί να ζυγίζει μέχρι 172 τόνους και να
κάνει 90 περιστροφές το λεπτό. Καθώς οι φτερωτές της τουρμπίνας
περιστρέφονται, περιστρέφουν τους μαγνήτες της γεννήτριας γύρω
από ένα πηνίο θέτοντας σε κίνηση ηλεκτρόνια και δημιουργώντας
έτσι εναλλασσόμενο ηλεκτρικό ρεύμα.
Γεννήτριες
Ο μετασχηματιστής παίρνει το εναλλασσόμενο ρεύμα και το
μετατρέπει σε ρεύμα υψηλής τάσης. Έξω από κάθε υδροηλεκτρική
μονάδα υπάρχουν τέσσερα καλώδια: οι τρεις φάσεις του ρεύματος
που δημιουργούνται ταυτόχρονα συν η
ουδέτερη ή γείωση και για τις τρεις.
Το νερό στην δεξαμενή θεωρείται
αποθηκευμένη ενέργεια. Όταν ανοίγουν
οι θύρες το νερό που περνά μέσα από
τον αγωγό γίνεται κινητική ενέργεια
λόγω της κίνησής του. Η ποσότητα του
ηλεκτρισμού που παράγεται
καθορίζεται από αρκετούς παράγοντες.
Δυο από αυτούς είναι ο όγκος του
νερού που ρέει και η ποσότητα της
υδραυλικής κεφαλής. Υδραυλική κεφαλή είναι η απόσταση μεταξύ
της επιφάνεια του νερού και της τουρμπίνας. Όσο αυξάνεται ο
όγκος του νερού και της υδραυλικής κεφαλής τόσο αυξάνεται και
το παραγόμενο ηλεκτρικό ρεύμα. Το μέγεθος της υδραυλικής
κεφαλής εξαρτάται από την ποσότητα του νερού της δεξαμενής.
Οι περισσότερες υδροηλεκτρικές μονάδες λειτουργούν με αυτόν τον
τρόπο. Όμως υπάρχει και ένας άλλος τύπος υδροηλεκτρικής
μονάδας. Σε μια συμβατική υδροηλεκτρική μονάδα το νερό από την
δεξαμενή περνάει από την τουρμπίνα και καταλήγει πάλι στο
ποτάμι. Οι νέες υδροηλεκτρικές μονάδες χρησιμοποιούν δύο
δεξαμενές. Την ανώτερη δεξαμενή η οποία συγκεντρώνει το νερό
που συγκρατεί το φράγμα και χρησιμοποιείται για την παραγωγή
ηλεκτρικού ρεύματος. Την κατώτερη δεξαμενή η οποία
συγκεντρώνει το νερό που φεύγει από τις τουρμπίνες, αντί να
γυρίζει πίσω στο ποτάμι. Μια αντίστροφη τουρμπίνα διοχετεύει
αυτό το νερό πάλι πίσω στην ανώτερη δεξαμενή. Επιστρέφοντας το
νερό πίσω η μονάδα έχει περισσότερο νερό για χρήση σε περιόδους
αιχμής.
Στη χώρα μας λειτουργούν
μερικοί μεγάλοι
υδροηλεκτρικοί σταθμοί και
πολλοί μικρότεροι
Η υδραυλική ενέργεια, η ενέργεια του νερού, είναι μια
ανανεώσιμη, και αποκεντρωμένη πηγή ενέργειας που υπηρέτησε
και υπηρετεί πιστά τον άνθρωπο στο δρόμο της ανάπτυξης.
Πολυάριθμοι υδραυλικοί τροχοί, νερόμυλοι, δριστέλλες,
υδροτριβεία, πριονιστήρια, κλωστοϋφαντουργεία και άλλοι
μηχανισμοί υδροκίνησης συνεχίζουν ακόμη και σήμερα να
χρησιμοποιούν τη δύναμη του νερού, συμβάλλοντας σημαντικά
στην πρόοδο της τοπικής οικονομίας πολλών περιοχών, με
απόλυτα φιλικό προς το περιβάλλον τρόπο.
Σε πολλά σημεία του ελληνικού χώρου κάποιες
παραδοσιακές, αλλά και σύγχρονες εγκαταστάσεις Μικρών
Υδροηλεκτρικών Έργων εξακολουθούν να αξιοποιούν την
ενέργεια του νερού για την παραγωγή μηχανικού έργου αλλά
κυρίως πλέον για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος
Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα
Η αξιοποίηση του μικρού υδροδυναμικού των χιλιάδων
μικρών ή μεγαλύτερων υδατορρευμάτων και πηγών της ορεινής
Ελλάδος περνά από την υλοποίηση αποκεντρωμένων,
αναπτυξιακών μικρών υδροηλεκτρικών σταθμών πολλαπλής
σκοπιμότητας, που μπορούν δηλαδή να λειτουργούν και για την
ταυτόχρονη κάλυψη υδρευτικών, αρδευτικών και άλλων τοπικών
αναγκών.
Οι πολύ υψηλοί βαθμοί απόδοσης των υδροστροβίλων, που
μερικές φορές υπερβαίνουν και το 90%, και η πολύ μεγάλη
διάρκεια ζωής των υδροηλεκτρικών έργων, που μπορεί να
υπερβαίνει και τα 100 έτη, αποτελούν δύο χαρακτηριστικούς
δείκτες για την ενεργειακή αποτελεσματικότητα και την
τεχνολογική ωριμότητα των μικρών υδροηλεκτρικών σταθμών.
Τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα παρουσιάζουν σημαντικά
πλεονεκτήματα όπως είναι η δυνατότητα άμεσης σύνδεσης -
απόζευξης στο δίκτυο, ή η αυτόνομη λειτουργία τους, η
αξιοπιστία τους, η παραγωγή ενέργειας αρίστης ποιότητας χωρίς
διακυμάνσεις, η άριστη διαχρονική συμπεριφορά τους, η μεγάλη
διάρκεια ζωής, ο προβλέψιμος χρόνος απόσβεσης των αναγκαίων
επενδύσεων που οφείλεται στο πολύ χαμηλό κόστος συντήρησης
και λειτουργίας και στην ανυπαρξία κόστους πρώτης ύλης, η
φιλικότητα προς το περιβάλλον με τις μηδενικές εκπομπές
ρύπων και τις περιορισμένες περιβαλλοντικές επιπτώσεις, η
ταυτόχρονη ικανοποίηση και άλλων αναγκών χρήσης νερού
(ύδρευσης, άρδευσης, κλπ.), η δυνατότητα παρεμβολής τους σε
υπάρχουσες υδραυλικές εγκαταστάσεις, κ.α.
Εξ' ορισμού, ένας μικρός υδροηλεκτρικός σταθμός αποτελεί
ένα έργο απόλυτα συμβατό με το περιβάλλον, που μπορεί να
συμβάλει ακόμη και στη δημιουργία νέων υδροβιοτόπων μικρής
κλίμακας στα ανάντη των μικρών Ταμιευτήρων. Το σύνολο των
επί μέρους συνιστωσών του έργου μπορεί να ενταχθεί αισθητικά
και λειτουργικά στα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος,
αξιοποιώντας τα τοπικά υλικά με παραδοσιακό τρόπο και
αναβαθμίζοντας το γύρω χώρο.
17η συνάντηση
Στις 01/03/2011, ημέρα Τρίτη, μιλήσαμε για την άρδευση
Το έργο της εκτροπής ξεκίνησε ως αρδευτικό έργο τη
δεκαετία του ΄80. Σήμερα προτείνονται τρόποι ήπιας μορφής για
την εξασφάλιση υδατικών πόρων για τον κάμπο. Όπως είναι η
άμεση καταγραφή και κατάργηση όλων των παράνομων
γεωτρήσεων, η κατασκευή πολλών μικρών ταμιευτήρων στα γύρω
ορεινά, ο τεχνητός εμπλουτισμός των υπόγειων υδροφορέων, ο
δραστικός περιορισμός των εξαιρετικά υδροβόρων καλλιεργειών
όπως το μπαμπάκι, που έτσι κι αλλιώς είναι βέβαιο ότι, έστω και
περιορισμένα τώρα, δεν θα επιδοτούνται εις το διηνεκές. Ακόμη,
η εφαρμογή μεθόδων άρδευσης υψηλής απόδοσης που
εξασφαλίζουν ταυτόχρονα σημαντική εξοικονόμηση νερού και
ηλεκτρικής ενέργειας, όπως τα στάγδην συστήματα, η
χρησιμοποίηση αστικών λυμάτων έπειτα από επεξεργασία κ.ο.κ.
Εναλλακτικές λύσεις υπάρχουν πολλές». (Σπύρος Γιακουμάκης,
καθηγητής ΕΜΠ)
Γεωτρήσεις
«Eίμαστε η μόνη χώρα στην Eυρώπη και από τις ελάχιστες
στον προηγμένο κόσμο που δεν έχουμε σε θεσμικό και νομικό
επίπεδο περιμετρικές ζώνες προστασίας των υδροληψιών», Oπως
σημειώνει ο πρόεδρος της Eλληνικής Eπιτροπής Yδρογεωλογίας
και καθηγητής Πανεπιστημίου κ. Γ. Στουρνάρας. «Στα άλλα κράτη,
κάθε πηγή ή γεώτρηση από την οποία πίνει νερό ο κόσμος ή
εμφιαλώνεται νερό, εμπίπτει σε ζώνη για την προστασία της
ποιότητας και της ποσότητας του νερού. Δεν ξέρουμε πόσες
γεωτρήσεις έχουμε. O αριθμός των γεωτρήσεων -σε όσες περιοχές
στάθηκε δυνατόν να προσδιοριστεί- αποκαλύπτει την έκταση του
προβλήματος. Mόνο στο κομμάτι του θεσσαλικού κάμπου που
ανήκει διοικητικά στον νομό Λαρίσης έχουν καταμετρηθεί 13.000
γεωτρήσεις. Oι καλά γνωρίζοντες προσθέτουν ότι σε κάθε
επίσημο αριθμό νομίμων γεωτρήσεων θα πρέπει να προσθέσουμε
ένα επιπλέον 40% παρανόμων.
Eξάντληση των υπογείων υδάτων και υφαλμύρωσή τους
Οι υπάρχουσες γεωτρήσεις είναι 31% περισσότερες από
αυτές που το δυναμικό του υπεδαφικού νερού επιτρέπει. Η
παρανομία συνδέεται με τους συνεχώς αυξανόμενους
περιορισμούς αλλά και με τις προϋποθέσεις έκδοσης αδειών
(μελέτες και κόστος).Μεγάλες υπερβάσεις σε αριθμό γεωτρήσεων,
σε σχέση με αυτές που μπορεί να αντέξει η περιοχή, έχουν γίνει
στη Θεσσαλία με 320% περισσότερες γεωτρήσεις, στην Αττική με
260%, στην Πελοπόννησο και στα νησιά του Αιγαίου με 200%. Στη
Θεσσαλία, παρότι δεν αυξήθηκε η αρδευόμενη έκταση μεταξύ
1998-2004, η υπεδαφική υδροφορία έχει πέσει σημαντικά
εξαιτίας της μακροχρόνιας υπερεκμετάλλευσης.
Πριν από μερικές δεκαετίες, το κράτος χρηματοδοτούσε τους
αγρότες για να ανοίξουν γεωτρήσεις. Σήμερα, το κράτος θα
πρέπει να ελέγξει τους πολίτες προκειμένου να μην ανοίγουν
γεωτρήσεις για «ψύλλου πήδημα» υπεραντλώντας και
εξαντλώντας, τα υπόγεια νερά με άμεση συνέπεια την
υφαλμύρωση, τη ρύπανση και την υποβάθμισή τους. Oι σοβαρές
συνέπειες της ανεξέλεγκτης λήψης νερού από επίσης
ανεξέλεγκτο αριθμό γεωτρήσεων έχουν διαπιστωθεί σε πολλές
περιοχές της Eλλάδας. Kαμία ουσιαστική πολιτική ελέγχου των
γεωτρήσεων δεν έχει υλοποιηθεί μέχρι τώρα. H έκδοση αδειών
έχει πολύ συχνά τη μορφή τοπικών -πολιτικών ή φιλικών-
«ρουσφετιών». Oι αρμόδιες περιφερειακές υπηρεσίες δεν
προλαβαίνουν να κάνουν ελέγχους διότι είναι υποστελεχωμένες,
ή αποφεύγουν να κάνουν ελέγχους είτε για να μη θίξουν
συμφέροντα είτε διότι εάν προβούν σε ελέγχους θα πρέπει να
κλείσουν χιλιάδες γεωτρήσεις και ουδείς διακινδυνεύει τη «λαϊκή
οργή»... (Mαρίας Δεληθανάση)
Ένα από τα μεγαλύτερα μειονεκτήματα της εκτροπής του
Αχελώου είναι ότι δεν έχουν σχεδιαστεί τα αρδευτικά δίκτυα.
Υπολογίζεται ότι τα έργα της εκτροπής μαζί με τα αρδευτικά
δίκτυα θα ξεπεράσουν το 1 δις ευρώ (σύμφωνα με τους
υποστηρικτές του έργου, γιατί οι περιβαλλοντικές οργανώσεις
κάνουν λόγο για 3 δις). Αν μάλιστα συνυπολογιστεί το γεγονός ότι
η ΕΕ δεν συγχρηματοδοτεί το έργο γιατί έχει αμφισβητηθεί η
νομιμότητά του, ενώ παράλληλα υπάρχουν τοπικά αρδευτικά έργα
που συγχρηματοδοτούνται με ποσοστό 1:4, τότε η απώλεια
χρημάτων σε περίπτωση αστοχίας του έργου μπορεί να φτάσει τα
4 δις ευρώ. Αναφέρεται το παράδειγμα της λίμνης του Σμοκόβου
που τα νερά της εξατμίζονται αναξιοποίητα από την έλλειψη
αρδευτικών δικτύων. Έτσι το αποτέλεσμα θα είναι ένα τμήμα του
Αχελώου να χύνεται στις εκβολές του Πηνειού αντί να χύνεται
στο δικό του Δέλτα στο Μεσολόγγι.
Παραμένει ασαφές τι επιδιώκεται με τη «μικρή εκτροπή»
χωρίς αρδευτικό δίκτυο. Αν δηλ. ποσότητες υδάτων του Αχελώου,
που «πλεονάζουν» και χύνονται στη θάλασσα χρησιμοποιηθούν για
«μετάγγιση» στον Πηνειό, πάλι στη θάλασσα δεν καταλήγουν;
Το 71% της απορροής του Πηνειού και το 88% της Κάρλας
(σύνολο 2,2 δις μ3/έτος) ρέει προς τη θάλασσα κατά τη χειμερινή
περίοδο (μελέτη Morgan Grenfel, σελ.51, 1988).
Σύμφωνα με τον περιβαντολόγο Ζήση Αργυρόπουλο «η
ανάπτυξη θα πρέπει να σχεδιάζεται με αυτά που έχουμε και όχι με
αυτά που θα θέλαμε να έχουμε».
18η συνάντηση
Στις 08/03/2011, ημέρα Τρίτη, παρουσιάστηκαν
συνεντεύξεις από ένα χωριό του Θεσσαλικού κάμπου, τα Νάματα
Στο καφενείο του χωριού Νάματα, οι κάτοικοι λένε ότι κανένα
από τα μεγάλα προβλήματα των αγροτών δε θα λύσει η εκτροπή
του Αχελώου, «είναι ένα παραμύθι των πολιτικών, κανείς δεν το
πιστεύει πλέον. Εμείς έχουμε φτιάξει τον ταμιευτήρα που
καλύπτει τις ανάγκες του χωριού και μάλιστα δίνουμε νερό και
στα διπλανά χωριά»
«Το μεγαλύτερο έξοδο για τους αγρότες είναι το πετρέλαιο. Το
μεγαλύτερο πρόβλημα για τους αγρότες δεν είναι το νερό είναι το
ερώτημα τι θα καλλιεργήσουμε και που θα το πουλήσουμε»
Σύμπλεγμα ταμιευτήρων στη ‘παρακάρλια’ Θεσσαλία, λίγο πριν
ανασυσταθεί η λίμνη Κάρλα. Φωτογραφία από το δρόμο για την Ανατολή
Αγιάς.
Οι ταμιευτήρες έχουν μηδενικό κόστος σε σχέση με σχέδια όπως οι
εκτροπές ποταμών και σύμφωνα με τους κατοίκους της περιοχής
καλύπτουν πλήρως τις αρδευτικές τους ανάγκες, δημιουργώντας μάλιστα
μικρά οικοσυστήματα υγροτόπων.
Ουσιαστικό ρόλο στην προστασία του περιβάλλοντος σε μια
περιοχή, παίζει το ακολουθούμενο σύστημα εκμετάλλευσης και
όχι η έλλειψη νερού. Στη Θεσσαλία καλλιεργούνται σήμερα,
σιτηρά σε ποσοστό 41%, βαμβάκια σε ποσοστό 37%, και όλες οι
άλλες καλλιέργειες (κτηνοτροφικά φυτά, κηπευτικά, οπωροφόρα
κ.λπ.) καλύπτουν το υπόλοιπο 22%. Κύριο αίτιο στη
μονοκαλλιέργεια και στην καταλυτική κυριαρχία του βαμβακιού
αποτελούν οι χορηγούμενες υψηλές επιδοτήσεις στο προϊόν αυτό,
σε σχέση με τα λοιπά αγροτικά προϊόντα, με την καλλιέργειά του,
ως πλέον συμφέρουσα, να αποτελεί μονόδρομο για τους αγρότες
της Θεσσαλίας αλλά και της λοιπής χώρας, και αυτό είναι εύλογο.
Εξαιτίας της ακολουθούμενης πολιτικής αυτής για το βαμβάκι,
δεν τηρούνται από πλευράς αγροτών οι κανόνες της ορθής
γεωργικής πρακτικής και να έχει εγκαταλειφθεί πλήρως η
αμειψισπορά (εναλλαγή) των καλλιεργειών. Η λανθασμένη αυτή
πολιτική, οδήγησε στην απόπλυση και τη σκελετοποίηση των
εδαφών από τις υπεραρδεύσεις, στην παντελή έλλειψη οργανικής
ουσίας και στη μείωση της γονιμότητάς τους. Συνέπεια τούτων
είναι να απαιτούνται διαρκώς και νέες αυξημένες εισροές από
αγροχημικά (λιπάσματα, φυτοφάρμακα) και να γίνεται αλόγιστη
χρήση τους, με αποτέλεσμα την αύξηση του κόστους παραγωγής,
τη ρύπανση των υδάτινων αποδεκτών και τη μείωση της
βιοποικιλότητας.
19η συνάντηση
Στις 15/03/2011, ημέρα Τρίτη, συζητήσαμε για τη ρύπανση των
ποτάμιων οικοσυστημάτων, αλλά και την καταστροφή των
υγροτόπων στη Θεσσαλία, όπως η Κάρλα και μικρότεροι
υγρότοποι όπως η λίμνη Αργυροπουλίου.
Τα ποτάμια είναι δυναμικά οικοσυστήματα που μαζί με τους
παραποτάμους αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο. Μαζί με τις
σημαντικές ποσότητες νερού τις οποίες μεταφέρουν οριζόντια και
σταθερά, μεταφέρουν διαλυμένες ουσίες, φυσικής ή
ανθρωπογενούς προέλευσης. Η μετακινούμενη μάζα υπόκειται
συνεχώς σε χημικές, βιολογικές και φυσικές αλλαγές που
επηρεάζουν σημαντικά τα δεδομένα μιας περιοχής. Η
σταθερότητα του ποτάμιου οικοσυστήματος και η κατάσταση των
υδάτων του σε κάθε σημείο είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης
πολλών παραγόντων, όπως είναι οι συνθήκες του περιβάλλοντος
– εδαφολογικές, ατμοσφαιρικές, κλιματολογικές - αλλά και οι
ανθρώπινες επιδράσεις (Bricker & Jones 1995), οι οποίες συχνά
προκαλούν ρύπανση.
Ρύπανση ανθρωπογενούς προέλευσης ορίζεται κάθε άμεση ή
έμμεση εισαγωγή ουσιών, η οποία μπορεί να:
- να έχει βλαπτική επίδραση στους ζωντανούς οργανισμούς
- να είναι επικίνδυνη για την ανθρώπινη υγεία
- να παρεμποδίζει ή να υποβιβάζει τις ποικίλες χρήσεις των
υδάτων του ποταμού (π.χ. αλιεία, ψυχαγωγία)
- να αλλοιώνει την ποιότητα του νερού
Ένας κύριος παράγοντας ρύπανσης και υποβάθμισης των
ποτάμιων οικοσυστημάτων είναι η χρήση χημικών λιπασμάτων
και φυτοφαρμάκων στη γεωργία. Αυτού του είδους η ρύπανση
από τις γεωργικές χρήσεις αναγνωρίζεται παγκοσμίως ότι
αποτελεί ένα σημαντικό ποσοστό της ολικής ρύπανσης των
φυσικών υδατορεμάτων. Η γεωργική ρύπανση είναι μια διάχυτη
ρύπανση και οφείλεται κυρίως στις αζωτούχες και φωσφορικές
ενώσεις που προέρχονται από τα λιπάσματα, στα διάφορα
φυτοφάρμακα, στις οργανικές ύλες από τις κοπριές, αλλά και στα
εντομοκτόνα που είναι ποικίλα και παρουσιάζουν αυξημένη
τοξικότητα. Ένα παράδειγμα τέτοιας ρύπανσης συναντούμε στη
Θεσσαλία και συγκεκριμένα στη λεκάνη απορροής του Πηνειού
ποταμού στην οποία η γεωργική καλλιέργεια είναι εντατική και
χρησιμοποιούνται μεγάλες ποσότητες λιπασμάτων και
φυτοφαρμάκων (Μπέλλος 2004). Τα τελευταία χρόνια γίνεται
λόγος ιδιαίτερα για τα νιτρικά λιπάσματα διότι χρησιμοποιούνται
πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από αυτές που μπορούν να
απορροφήσουν οι γεωργικές καλλιέργειες. Η ρύπανση που
δέχεται ο Πηνειός ποταμός καταλήγει τελικά στον Θερμαϊκό
κόλπο.
Άλλες πηγές ρύπανσης αποτελούν οι διάφορες βιομηχανίες ή
βιοτεχνίες. Αυτού του είδους η ρύπανση λέγεται σημειακή
ρύπανση. Τα νερά του ποταμού Πηνειού ρυπαίνονται από τα
λύματα των πόλεων Τρικάλων και Λάρισας, από τα σφαγεία, τα
ελαιοπιεστήρια και τις βιομηχανίες όπως για παράδειγμα αυτές
που παράγουν ζάχαρη (Μπέλλος 2004).
ΥΓΡΟΒΙΟΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ
Επί δεκαετίες οι αποξηράνσεις αποτελούσαν για την
Θεσσαλία αυτοσκοπό και γίνονταν χωρίς κανένα μέτρο. Έτσι
λίμνες όπως Νεζερός, Ξυνιάς, Νεσσωνίδα, Κάρλα καθώς και
πολλοί βαλτότοποι (για τους αδαείς άχρηστοι), αποξηράνθηκαν με
την δικαιολογία αφ' ενός μεν της ανεύρεσης γεωργικής γης για
τους ακτήμονες ημετέρους, αφ' ετέρου δε της καταπολέμησης της
ελονοσίας. Η ελονοσία μπορεί ν' αποτελούσε δικαιολογία για τα
προπολεμικά χρόνια, αλλά κατά κανένα τρόπο δεν μπορεί ν'
αποτελέσει δικαιολογία για την αποξήρανση της Κάρλας, που
έγινε το 1964.
Οι χωρίς μέτρο παρεμβάσεις αυτές, είχαν σαν συνέπεια να
χαθούν πολύτιμα αποθέματα επιφανειακών νερών που θα
χρησίμευαν τόσο για την άρδευση σημαντικών εκτάσεων, όσο και
για τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα της Θεσσαλίας.
Αποτέλεσμα; οι γεωτρήσεις που παλιότερα εύρισκαν νερό στα
30μ, φτάνουν σήμερα σε πολύ μεγάλο βάθος, ενώ παράλληλα
αυξήθηκε η συχνότητα των ακραίων κλιματολογικών φαινομένων.
Περιβαλλοντικά προβλήματα του θεσσαλικού κάμπου
Η υπερεκμετάλλευση της γης, η αποδάσωση, η υπερβολική
άρδευση, η κατασπατάληση του νερού με τη χρήση λανθασμένων
μεθόδων, οι παράνομες γεωτρήσεις, η απουσία μετρήσεων, η
υπερβολική χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, είναι τα
βασικά αίτια που οδήγησαν το θεσσαλικό κάμπο σε φαινόμενα
ερημοποίησης και ρύπανσης. Το ερώτημα είναι για όλα αυτά
φταίει η φύση που έστειλε τον Αχελώο να χύνεται σε μια άλλη
θάλασσα; Ή μήπως θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε τις πηγές της
ρύπανσης και της ερημοποίησης που είναι αποτέλεσμα
ανθρώπινων πρακτικών;
Για να μελετήσουμε καλύτερα το ζήτημα ασχοληθήκαμε με το
παράδειγμα ενός μικρού υγροβιότοπου τη λίμνη του
Αργυροπουλίου, γνωστή και ως «Μάτι Τυρνάβου». Με
αποσπάσματα από εφημερίδες, συνεντεύξεις κατοίκων και
επιτόπια έρευνα προέκυψαν σημαντικές διαπιστώσεις.
Η λίμνη το καλοκαίρι του 1990,
αποξηράνθηκε σχεδόν
ολοκληρωτικά, καθώς «δεν
έφταναν τα νερά για ποτίσματα»,
άνοιξε ο μικρός υδατοφράκτης
και η λίμνη άδειασε εντελώς,
εξαφανίζοντας κάθε ίχνος ζωής.
Φυσικά ούτε οι αγροτικές
καλλιέργειες σώθηκαν από δυο
μέρες επιπλέον ποτίσματος και
οι ευθύνες για τη καταστροφή
ποτέ δεν καταλογίστηκαν σε
κανένα.
Στη κοινότητα Αργυροπουλίου υπήρχε αλιευτικός συνεταιρισμός
που έκανε εξαγωγή καραβίδων στο εξωτερικό
Τα προβλήματα που εντοπίστηκαν μέσα από τη μελέτη
περίπτωσης της λίμνης Αργυροπουλίου είναι κυρίως
- τα φυτοφάρμακα
- Τα λιπάσματα
- Οι παράνομες ή ανεξέλεγκτες γεωτρήσεις και η τεράστια σπατάλη
νερού στο πότισμα
20η Συνάντηση
Στις 22/03/2011, ημέρα Τρίτη, συζητήσαμε για τις
κοινωνικές επιπτώσεις της εκτροπής του Αχελώου, και κυρίως
για το ζήτημα της μετεγκατάστασης του οικισμού της Μεσοχώρας.
Το έργο της εκτροπής προϋπέθετε τη καταστροφή δύο
χωριών (Μεσοχώρα, Αρματωλικό) και πολλών οικισμών (Φορτώσι,
Μηλέϊκα, Λεφέικα, Τούρνος, Καψάλι, Μιγγαίικα κλπ). Ειδικά για
τους παραποτάμιους οικισμούς, κατακλύζονται οι πλέον εύφορες
γεωργικές εκτάσεις που αποτελούν τον κύριο πόρο εισοδήματος
των κατοίκων. Δεν υπήρξε η απαραίτητη κοινωνική διαβούλευση,
και δεν υλοποιήθηκαν τα έργα υποδομής για τη μετεγκατάσταση
του χωριού με αποτέλεσμα να υπάρξει σκληρή αντιπαράθεση με
τους κατοίκους των τοπικών κοινωνιών. Ένα επίσης τεράστιο
ζήτημα που προέκυψε είναι το ζήτημα της ιδιοκτησίας των
υδάτων. Η εκτροπή μιας τεράστιας ποσότητας νερού από την
Αιτωλοακαρνανία προς τη Θεσσαλία ξεσήκωσε τους
Αιτωλοακαρνάνες και δίχασε για πολλά χρόνια την ελληνική
κοινωνία.
Μεσοχώρα
Η Μεσοχώρα ιστορικό κεφαλοχώρι της Πίνδου με παρουσία
αιώνων στην περιοχή και σημαντική κοινωνική και οικονομική
ζωή στην πρόσφατη ιστορία της ορεινής Ελλάδας κινδυνεύει να
χαθεί κάτω από μια τεχνητή λίμνη. Μαζί της εξαφανίζονται
εύπορα παραποτάμια χωράφια, δάση με αιωνόβια πλατάνια, και
χιλιάδες άλλα δέντρα, ιστορικά μνημεία, γέφυρες τοξωτές,
εκκλησίες, παραποτάμια είδη της τοπικής χλωρίδας και πανίδας,
αλλάζει όλο το οικοσύστημα της περιοχής , γκρεμίζονται περίπου
400 κύρια και βοηθητικά σπίτια, ξεριζώνονται άνθρωποι που για
αιώνες έζησαν αρμονικά με το ποτάμι.
Η ΔΕΗ στο παρελθόν έχει μετατοπίσει ολόκληρους πληθυσμούς, όπως
για παράδειγμα στη λίμνη του Μόρνου το χωριό Κάλλιο αναδύεται σε
περιόδους ξηρασίας
Οι μαθητές παρακολούθησαν πρωτογενές ακατέργαστο υλικό
αρκετών ωρών με συνεντεύξεις κατοίκων της Μεσοχώρας από
ντοκιμαντέρ για την εκτροπή του Αχελώου και παρουσίασαν στη
τάξη επιλεγμένα αποσπάσματα.
Στο Φορτώσι, έναν οικισμό δίπλα στο ποτάμι, πολύ κοντά στη
Μεσοχώρα, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι υποχρεώθηκε να
εγκαταλείψει το σπίτι του που απαλλοτριώνεται, και έχτισαν
καινούργιο σπίτι λίγο πάνω από το όριο της κατακλυζόμενης
περιοχής στη Μεσοχώρα. Μετά από 25 χρόνια τους ανακοινώνεται
ότι και το καινούργιο τους σπίτι θα πρέπει να απαλλοτριωθεί.
Σήμερα έχουν δύο σπίτια, αλλά αν γίνει το φράγμα θα μείνουν
άστεγοι.
Ο Σ. Κόκαλης τονίζει: «το χωριό είναι σε ομηρία. Έγιναν
πρώτα τα έργα και μετά από 30 χρόνια έρχονται ακόμα από τη
ΔΕΗ και κοιτάνε αν το έδαφος είναι σαθρό ή όχι, οι μελέτες
έπρεπε να γίνουν πριν από το έργο. Η πρώτη μελέτη
Παρασκευοπούλου όριζε να γίνει έργο συνάμα και οικισμός. Το
έργο τέλειωσε αλλά για τον οικισμό δε λένε κουβέντα»
Η κυρία Βάγια δηλώνει αποφασισμένη να μην εγκαταλείψει
το σπίτι της. «χώρισαν το χωριό στα δύο. Κάποιοι συμφωνούν να
γίνει το φράγμα, γιατί δεν είναι μόνιμοι κάτοικοι, είχαν ένα
χωράφι παραμελημένο ή ένα σπίτι ερειπωμένο και αποφάσισαν να
πάρουν τα λεφτά της απαλλοτρίωσης. Η πολιτεία δίχασε το
χωριό. Αν έκαναν ένα καινούργιο χωριό, με δρόμους πλατείες,
κανένας δε θα έφερνε αντίρρηση, αλλά όχι να με βάλουν μέσα σε
κοντέινερ ή να με κλείσουν σε ένα διαμέρισμα στα Τρίκαλα … εδώ
έχω τα πάντα, την αυλή μου, τα ζώα μου, τη ρίγανη, τον καθαρό
αέρα»
Το σπίτι της κυρίας Νίκης Οικονόμου είναι στα «πνιγμένα». Έτσι
ονομάζουν οι κάτοικοι της περιοχής τα σπίτια, τα δέντρα, τους
δρόμους, την εκκλησία που είναι κάτω από τη πλατεία του
χωριού. Η κυρία Νίκη Οικονόμου είναι πρόεδρος του Συνδέσμου
Κατακλυζομένων Μεσοχώρας.

Σύμφωνα με το σύνδεσμο κατακλυζομένων:
«Τις δεκαετίες 1960 και 1970 η ΔΕΗ κάνει έρευνες στο χωριό για
την κατασκευή υδροηλεκτρικού φράγματος και εργοστασίου .
Διαλέγει το πιο στενό και πιο όμορφο σημείο του Αχελώου,
υλοποιώντας μια ιδέα για την εκτροπή του Αχελώου που υπήρχε
από το 1925. Το 1986 η ΔΕΗ επικαλούμενη το-εθνικό συμφέρον-
ξεκινάει την κατασκευή του φράγματος για τη λειτουργία
υδροηλεκτρικού εργοστασίου χωρίς καμμιά συμφωνία κράτους –
κατοίκων . Εξαφανίζει χιλιάδες αιωνόβια πλατάνια και τα πιο
εύφορα παραποτάμια χωράφια, ισοπεδώνει καταπράσινα βουνά ,
καταστρέφει το ποτάμι και γεμίζει τον τόπο με μπάζα. Με τα έργα
εξαφανίζεται η περίφημη πέστροφα του Αχελώου , τα χέλια και οι
σταυραετοί. Αργότερα γίνεται αντιληπτό πως το φράγμα της
Μεσοχώρας αποτελεί μέρος των έργων εκτροπής του Αχελώου στο
Θεσσαλικό κάμπο σαν έργο άρδευσης, μαζί με το άλλο φράγμα
της Συκιάς και πως θα πνίξει το μισό και πλέον χωριό , στο
υψομετρικό όριο 785 μέτρα , στην πλατεία ,στο κέντρο του
χωριού.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, στην αρχή χρηματοδοτεί το έργο, αλλά στη
συνέχεια σταματά να το κάνει αφού αυτό είναι έργο άρδευσης.
Το 1988 ιδρύεται ο Σύνδεσμος Κατακλυζομένων Μεσοχώρας και
μέχρι σήμερα έδωσε σκληρούς αγώνες με το κράτος , τη ΔΕΗ και
τις εταιρείες . Στις 30-5-1990 400 με συνεχή παρουσία των ΜΑΤ
εκτρέπουν το ποτάμι από τη φυσική του κοίτη για την κατασκευή
του φράγματος και συγκρούονται με τους κατοίκους. Ακολουθεί
αντίσταση των κατοίκων με καταλήψεις εργοταξίων,
οδοφράγματα, δίκες και διαδηλώσεις.
Η αναγκαστική απαλλοτρίωση του 1993 δεν εφαρμόστηκε λόγω
της αντίστασης των κατοίκων . Το 1994 το Συμβούλιο
Επικρατείας βγάζει ακυρωτική απόφαση για το έργο , η ΔΕΗ
όμως συνεχίζει και ολοκληρώνει παράνομα το φράγμα το
καλοκαίρι του 1995. Το 1995 Νέα συνολική μελέτη
Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, το 2000 νέα ακυρωτική απόφαση
του Συμβουλίου Επικρατείας, το 2002 νέα συνολική Μελέτη και η
συνέχεια θα δοθεί τον Ιούνιο του 2004 ξανά στο δικαστήριο.
Τέλος από το 2002 ισχύει ξανά αναγκαστική απαλλοτρίωση , με
νόμο αυτή τη φορά που μπήκε στο πακέτο της Ολυμπιάδας,
γίνεται κτηματογράφηση και εκκρεμεί δίκη και γι αυτό το νόμο».
Ο κ. Π.Κοτρώνης, γιατρός και επί χρόνια πρόεδρος του Κοινοτικού
Συμβουλίου Μεσοχώρας, μας λέει «οι κάτοικοι του χωριού το
χτίσανε αυτό το κέντρο κουβαλώντας πέτρες, με πολύ κόπο και
τώρα παραμένει άχρηστο, λόγω της υποβάθμισης και
ερημοποίησης του χωριού εξαιτίας του φράγματος»… «επίσης η
ζημιά που έχει γίνει στο περιβάλλον είναι ήδη τεράστια και
τόνισε ότι και οι άνθρωποι είναι ‘περιβάλλον΄» Ο ίδιος πρότεινε
τόσο στη ΔΕΗ και το ΥΠΕΧΩΔΕ αλλά και στο Θεσσαλικό ‘λόμπυ’
βουλευτών και δημάρχων να ενδιαφερθούν πρώτα για την
επίλυση του προβλήματος μετεγκατάστασης της Μεσοχώρας,
χωρίς όμως αποτέλεσμα.
Η εκτροπή του Αχελώου άλλωστε είναι αντίθετη με την
αναθεωρημένη Κοινή Αγροτική Πολιτική, αφού θα στηρίξει
εντατικές καλλιέργειες επιδοτούμενων προϊόντων με ευρεία
χρήση χημικών εισροών. Αντί να ενισχύονται οι παραδοσιακές
μορφές ορεινής γεωργίας και η ανάπτυξη του ήπιου τουρισμού, η
κατασκευή του έργου αυτού θυσιάζει φυσικούς πόρους, άγρια
όνειρα τοπία και έναν ολόκληρο πολιτισμό που έζησε επί αιώνες
σε αρμονία με τη φύση.
Αισθητική αξία του ποταμού
Η αλλοίωση του τοπίου από τα έργα είναι εμφανής, και
επηρεάζει τους ανθρώπους που κατοικούν στη περιοχή, αλλά και
την οικονομική τους δραστηριότητα στον τομέα του τουρισμού
που επίσης βρίσκεται σε ομηρία εδώ και 30 χρόνια
Τα καλοκαίρια το ποτάμι σφύζει από ζωή, οι νέοι της
Μεσοχώρας κατεβαίνουν για μπάνιο και βουτιές στο ποτάμι,
αποδεικνύοντας τις δυνατότητες που υπάρχουν ήδη για
τουριστική ανάπτυξη. Η ανυπαρξία υποδομών και αξιοποίησης
της περιοχής, ή του ποτάμιου τουρισμού οφείλεται σύμφωνα με
τους κατοίκους στην ομηρία της περιοχής τους εδώ και 30
χρόνια, καθώς ούτε το φράγμα γίνεται, ούτε επιτρέπεται στους
κατοίκους να κατοικήσουν στα σπίτια τους και να επενδύσουν στη
περιοχή. Επιπλέον οι κάτοικοι διαμαρτύρονται ότι το μεγαλύτερο
μέρος των απαλλοτριώσεων δε γίνεται γιατί θα κατακλυστεί το
χωριό αλλά για να δοθεί η περιοχή για ‘αξιοποίηση’ σε μεγάλες επιχειρήσεις.
21η Συνάντηση
Στις 29/03/2011, ημέρα Τρίτη, συζητήσαμε για τις
περιβαλλοντικές επιπτώσεις στο Δέλτα του Αχελώου
(λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου)
Πέντε γνωστές περιβαλλοντικές οργανώσεις εναντιώθηκαν
στο έργο της εκτροπής του Αχελώου: WWF Ελλάς, Ελληνική
Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρεία
Προστασίας της Φύσης, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και
Δίκτυο Μεσόγειος SOS
Αν οι μελέτες μιλάνε για σημαντικές επιπτώσεις στο δέλτα
του ποταμού με βάση ποσότητες νερού πολύ μεγαλύτερες απ' ότι
πραγματικά θα φτάνουν σ' αυτό, εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς
την ολοσχερή καταστροφή που θα επέλθει από τις πραγματικά
μικρότερες ποσότητες, τόσο στον υγροβιότοπο του δέλτα, όσο και
στην λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου. Η λιμνοθάλασσα, λόγω
παντελούς ελλείψεως γλυκού νερού κατά τους καλοκαιρινούς
μήνες και των μεγάλων εξατμίσεων κατά την ίδια περίοδο, θα
μετατραπεί σε μια απέραντη αλυκή και θα γίνει ακατάλληλη για
την επιβίωση κάθε οργανισμού.
Μέσα σ’ αυτές δεν λαμβάνεται καμία πρόνοια για την
διατήρηση κάποιας ισορροπίας στις εκβολές του Αχελώου, αφού
πουθενά δεν αναφέρεται η διατήρηση μιας ελάχιστης αλλ’
επαρκούς ποσότητας νερού καθ' όλη την διάρκεια του χρόνου, για
την διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας, κάτι που προβλέπει
σαφώς ο νόμος 1739/87 ο οποίος και παραγνωρίζεται
εντελώς.(Άρθρο 11, παρ. 1, 6 & 7).
Σπουδαίες πηγές του δέλτα όπως αυτές της Λάμπρας, από τις
οποίες αρδεύονται 18.000 στρέμματα, θα υποστούν σημαντική
μείωση των νερών τους ή και θα στερέψουν (όπως αφήνει να
εννοηθεί και η ΜΠΕ Μελέτη-Περιβαλλοντικών -Επιπτώσεων), ενώ
το θαλασσινό νερό θα εισβάλλει σε απροσδιόριστο βάθος μέσα
στις ήδη καλλιεργούμενες και πολύ εύφορες περιοχές του
Λεσινίου, της Κατοχής και του Νεοχωρίου καθιστώντας αυτές, σε
μεγάλο βαθμό, ακατάλληλες για κάθε είδους καλλιέργεια.
Δεν είναι μόνο ο υγροβιότοπος του δέλτα του Αχελώου για
τον οποίο δεν λαμβάνεται καμία μέριμνα, είναι και οι περιοχές
του άνω Αχελώου στην Πίνδο, όπου περιπτώσεις κραυγαλέες σαν
αυτές της κοινότητας Μεσοχώρας που θα μπορούσε να διασωθεί
με μικρή μείωση του ύψους του φράγματος περίπου 30μ. (Στέλ.
Μαγειρίας, Καθημερινή 22/12/91) και μάλιστα χωρίς απώλεια
ενέργειας, και με μικρότερο κόστος αποζημιώσεων για την ΔΕΗ.
22η Συνάντηση
Στις 06/04/2011, ημέρα Τετάρτη, παρουσιάστηκαν και
συζητήθηκαν αποσπάσματα ταινιών, λογοτεχνικών κειμένων και
λαογραφικών αναφορών στον Αχελώο και τα οικοσυστήματα των
ποταμών.
Έγινε προβολή της ταινίας «ο Ηρακλής, ο Αχελώος και η
Γιαγιά μου»
Ο Δημήτρης Κουτσιαμπασάκος, είναι ο σκηνοθέτης της
βιογραφικής αυτής ταινίας που αναφέρεται στο θέμα της
εκτροπής του Αχελώου: Η Δήμητρα Κουτσιαμπασάκου είναι 88
χρονών και ζει μόνη στο χωριό του Αρματωλικού στην οροσειρά
της Πίνδου στις όχθες του αρχαίου ποταμού Αχελώου, ο οποίος
πήρε το όνομα του από τον θεό του ποταμού, που είχε την
ικανότητα να μεταμορφώνεται σε πολλά πρόσωπα και ο οποίος
πάλεψε με τον Ηρακλή για χάρη μιας γυναίκας. Το σπίτι της
Δήμητρας είναι κοντά στη περιοχή, όπου χτίζεται ένα μεγάλο
φράγμα και βρίσκεται ακριβώς στο μέσο της περιοχής, η οποία θα
μετατραπεί σε λίμνη, αφού πρώτα ολοκληρωθεί η κατασκευή. Από
ένα περίεργο παιχνίδι της μοίρας τα υλικά που χρησιμοποιούνται
στην κατασκευή του φράγματος παράγονται από μία εταιρεία
τσιμέντων ονόματι Ηρακλής...έτσι, λοιπόν, δημιουργείται η
εντύπωση ότι η παλιά διαμάχη μεταξύ Αχελώου και Ηρακλή
εξακολουθεί να υφίσταται ως σήμερα.!
Ο σκηνοθέτης ο οποίος κατάγεται από την περιοχή και
αρχικά συμφωνούσε με το έργο της εκτροπής «για το κοινό καλό»,
«για να ποτιστεί ο κάμπος», σήμερα θεωρεί ότι τόσο οι αγρότες
όσο και οι κάτοικοι στα χωριά και τις κοινότητες του Αχελώου
εξαπατήθηκαν συστηματικά και το έργο πρέπει να σταματήσει.
Προβολή αποσπασμάτων από τη ταινία DamAge (εποχή των
φραγμάτων) και αποσπάσματα από το βιβλίο της Arudhati Roy «η
αξία της ζωής»
Το ντοκιμαντέρ «εποχή των
φραγμάτων» (DAM/AGE)
ακολουθεί τη τολμηρή καμπάνια
της συγγραφέα Arundhati Roy's
ενάντια στο φράγμα Narmada στην
Ινδία, το οποίο θα εκτοπίσει
περίπου ένα εκατομμύριο
ανθρώπους. Η συγγραφέας του «ο
Θεός των Μικρών Πραγμάτων»,
που κέρδισε το περίφημο Booker
Prize το 1998, η Arudhati Roy
έχει επίσης εκδώσει το «η αξία της ζωής», ένα βιβλίο με δύο
δοκίμια που ασκούν κριτική στα τεράστια φράγματα και
αρδευτικά σχέδια της Ινδίας, όπως και στις πυρηνικές της
δοκιμές. Το περιβάλλον επιχειρηματολογεί δεν είναι θέμα μόνο
των ειδικών και μας αφορά όλους.
Το μπλέξιμο της Αρουντάτι Ρόι με τις δικαστικές Αρχές ξεκίνησε
στις αρχές του περασμένου χρόνου, όταν κατηγορήθηκε από μια
ομάδα Ινδών δικηγόρων ότι επιχείρησε να τους... σκοτώσει. Η
περίεργη αυτή μηνυση έγινε έπειτα από μια καθιστική
διαμαρτυρία έξω από το Ανώτατο Δικαστήριο, όταν αυτό ενέκρινε
την κατασκευή ενός γιγαντιαίου υδροηλεκτρικού φράγματος στην
κοιλάδα Ναρμάντα της Δυτικής Ινδίας. Πρόκειται για ένα έργο με
μεγάλες κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις το οποίο η
Αρουντάτι Ρόι επέκρινε με μεγάλη οξύτητα και πρωτοστάτησε
στις κινητοποιήσεις για την ματαίωσή του. Το δικαστήριο, αντί να
ρίξει τη γελοία κατηγορία στον κάλαθο των αχρήστων, απαίτησε
να προσέλθει η συγγραφέας για να δώσει εξηγήσεις. Εκείνη
απάντησε με μια εμπρηστική γραπτή κατάθεση, κατηγορώντας το
δικαστήριο ότι προσπαθούσε να «φιμώσει την κριτική» και να
«εκφοβίσει όσους δεν συμφωνούσαν μαζί του».
παραπομπές
􀂙 Η αξία της Ζωής – Αρουντάτι Ροΐ –εκδόσεις Ψυχογιός
􀂙 Ο Ηρακλής , ο Αχελώος και η Γιαγιά μου- του Δημήτρη
Κουτσιαμπασάκου , πρώτο βραβείο φεστιβάλ Δράμας- 1997
􀂙 Η Μεσοχώρα στο διαδίκτυο www.mesochora.tk
Το πεντακάθαρο νερό που κυλά στα ρυάκια και στα ποτάμια
Μεταφέρει στο διάβα του και το αίμα των προγόνων μας.
Το μουρμουρητό του είναι η φωνή τους.
Θα κάνετε λοιπόν τη γη ο,τι θέλετε επειδή ο ερυθρόδερμος
Θα υπογράψει ένα κομμάτι χαρτί και θα το παραδώσει στο
λευκό; Τη στιγμή που δε μας ανήκει η δροσιά του αέρα και το
άφρισμα του νερού. Γιατί επιμένετε να τα αγοράσετε;
Από την απάντηση του Ντουγάμι Σηάτλ - αρχηγού των Ινδιάνων
στον Πρόεδρο των ΗΠΑ που ζητά να αγοράσει τη γη της φυλής του , το
1855
" Το μακρύ ποτάμι"
Φλέβα ουρανών και αρχαίων θεών
είναι το ποτάμι που φεύγει
Προχωράει μέσ' από αιώνες και εποχές
μέσ' από εκτάσεις πράσινες
και σχισμές μυθικές.
Σμίγει με τις σκοτεινές ρίζες των δένδρων,
χάνεται μέσα στ' άνθη,
στους καρπούς , στα φύλλα ,
μέσα στους κορμούς και στη ψυχή μου
και αγκαλιάζει όλα τα τοπία !....
....Τώρα το μακρύ ποτάμι κλαίει !
βλέπεις τις ρίζες να πεθαίνουν.
Τους βυθούς θολούς να κιτρινίζουν
και κόβεται στα δύο.....
...Μακρά νοσταλγία το κρυστάλλινο δάκρυ ,
μυνήματα στέλνει ,
σε αρχαίους και νέους θεούς
κι ο ήλιος μοσχοβολάει ακόμη ,
μέσ' από τα χλωμά κυπαρισσόπουλα .
Λ. Κουτσοχέρα
«Κάθε ποτάμι είναι στην ουσία η σύνοψη μιας ολόκληρης κοιλάδας. Δεν
διαμορφώνει μόνο τη γη αλλά και τον πολιτισμό αυτής της κοιλάδας. Το να
σκέφτεσαι το ποτάμι μόνο σαν νερό είναι σα να αγνοείς το σημαντικότερο
κομμάτι του», γράφει ο Hall Borland στο βιβλίο του ‘Beyond Your Doorstep’.
Από τους προϊστορικούς χρόνους ο άνθρωπος αναγνώρισε την αξία των
ποταμών για τη ζωή του και γι’ αυτό ανέπτυξε οικισμούς κοντά στις όχθες του και
ανέπτυξε μεγάλους πολιτισμούς. Πολιτισμοί σαν της Μεσοποταμίας άνθησαν
δίπλα σε ποταμούς. Στην Ελλάδα προϊστορικοί οικισμοί έχουν βρεθεί κατά μήκος
του Πηνειού στον Θεσσαλικό κάμπο. Ο ποταμός παρείχε στον άνθρωπο εύκολη
πρόσβαση στο νερό για διάφορες χρήσεις αλλά και ευκαιρίες για να εξασφαλίσει
τη διατροφή του. Επίσης αξιοποίησε τις δυνατότητες που του προσφέρονταν για
να μετακινήσει αγαθά. Σε περιπτώσεις συγκρούσεων ο ποταμός ήταν ένα φυσικό
αμυντικό στοιχείο. Όταν άρχισε να καλλιεργεί τη γη διαπίστωσε ότι τα
πλημμυρικά φαινόμενα δημιουργούσαν εύφορη γη για την καλλιέργεια
διαφόρων προϊόντων. Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλες ή μικρές πόλεις έχουν
αναπτυχθεί κατά μήκος ποταμών. Ας θυμηθούμε τον Τάμεση στο Λονδίνο, τον
Σηκουάνα στο Παρίσι, τον Δούναβη στη Βουδαπέστη, στο Βελιγράδι και στη
Βιέννη, τον Τίβερη στη Ρώμη ή τον Νείλο στην Αλεξάνδρεια.
παρουσιάστηκαν κόμικ σχετικά με το θέμα και γελοιογραφίες.
23η συνάντηση
Στις 03/05/2011, ημέρα Τρίτη, έγινε η τελική παρουσίαση
και αξιολόγηση του προγράμματος
Συζητώντας οι ομάδες μεταξύ τους αξιολογήσανε το
επίπεδο της συμμετοχής τους ,την υπευθυνότητα, την ανάπτυξη
των φιλικών τους σχέσεων και την απόκτηση παραπάνω
γνώσεων ,για την περιοχή τους ,που θα τους βοηθήσει να την
αγαπήσουν περισσότερο.
Οι μαθητές κατέληξαν ότι
- τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν πολύ μεγάλο βαθμό
συνθετότητας και πολυπλοκότητας,
- δεν επιδέχονται αποσπασματικές λύσεις.
- είναι αδύνατο να επιλυθούν χωρίς κοινωνική διαβούλευση
και συμμετοχή των εμπλεκόμενων στα προβλήματα
πληθυσμών.
- Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η έμφαση στις πολιτικές και
τοπικιστικές διαμάχες και όχι η από κοινού έρευνα για την
αντιμετώπιση προβλημάτων
- Ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα πρέπει να αντιμετωπίζεται
στις αιτίες του και η λύση του δεν πρέπει να δημιουργεί νέα
περιβαλλοντικά προβλήματα.
- Το περιβάλλον δεν είναι ιδιοκτησία μας που μπορούμε να το
εξαντλήσουμε, το περιβάλλον «το κληρονομούμε από τα
παιδιά μας» και οφείλουμε συνεπώς να κάνουμε βιώσιμη
ανάπτυξη αξιοποιώντας και όχι εξαντλώντας τα μέσα και τις
πηγές που διαθέτουμε και όχι αρπάζοντας τις πηγές των
γειτόνων.
Εναλλακτικές προτάσεις για τη Θεσσαλία
Υπάρχουν ήδη από το 1966 οι μελέτες της Ελβετικής
εταιρίας ELECTRO-WATT και το 1972 της Καναδικής SNC οι
οποίες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι είναι αντιοικονομική η
εκτροπή του Αχελώου ποταμού και πρότειναν την αξιοποίηση των
υδάτων του Πηνειού, των παραποτάμων του και των άλλων
τοπικών υδάτων (λίμνη Κάρλας κ.λ.π).
Σύμφωνα με αυτή τη μελέτη από το διαθέσιμο και πρακτικώς
εκμεταλλεύσιμο επιφανειακό υδατικό δυναμικό της λεκάνης
απορροής του Πηνειού ποταμού, μπορούν να κατασκευαστούν οι
κατωτέρω ταμιευτήρες, των οποίων η δυνατότητα απόληψης
νερού σε εκατομμύρια κυβικά μέτρα το χρόνο είναι: Ενιπέα
(Παλιοδερλί) 63, Μουζακίου - Πύλης 144, Κρύας Βρύσης 367,
Θεόπετρας 20, Νεοχωρίου 24, Καλούδας 62, Παλαιομονάστηρου
30, Φράγματα (ρουφράκτες) Πηνειού 79, Σμοκόβου 144, Κάρλας
107, ήτοι σύνολο 1.219 εκατ. κ.μ. νερού.
Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, τα φράγματα στην Πύλη και στο
Μαυρομάτι που βρίσκονται στις κοίτες των παραποτάμων του
Πηνειού, Πορταϊκού και Πάμισσου αντίστοιχα και αναφέρονται
σαν μέρος του έργου της εκτροπής, θα μπορούσαν να
προχωρήσουν και χωρίς την εκτροπή και να αξιοποιηθούν έτσι τα
νερά τους , όπως προχωράει ήδη το έργο του Σμοκόβου στον
παραπόταμο του Πηνειού "Ονοχόνο" και πολύ σύντομα θα αρδεύει
γεωργικές εκτάσεις στην Θεσσαλία.
24η συνάντηση
Στις 03/05/2011, ημέρα Τρίτη, έγινε η σύνθεση και
συγγραφή της εργασίας και η παραγωγή ενός DVD με το σύνολο
των υλικών της εργασίας
Σύνθεση εργασίας – CD
Παρουσίαση θέματος & εργασίας
Εκπαιδευτικά πακέτα για το νερό
Βρέττα-Κουσκολέκα Ν.(2001): «Ένα κουτί γεμάτο νερό»,
εκπαιδευτικό υλικό, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα.
Καλαϊτζίδης Δ.& Ψαλλιδάς Β. (1997): «Εγχειρίδιο
παιδαγωγικών δραστηριοτήτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης
για το ποτάμι», Αθήνα, ΥΠΕΠΘ (σε σχολικές βιβλιοθήκες).
Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας ( 2001):
«Αράπιτσα το ποτάμι μας», εκπαιδευτικό πρόγραμμα , Νάουσα.
Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας (2001): «Το
νιο, το ευλογημένο, τ’ αθάνατο νερό», εκπαιδευτικό πρόγραμμα,
Νάουσα.
Κουσουρής Θ., Τσακίρης Κ., «Εγχειρίδιο-Οδηγός
δραστηριοτήτων Περιβαλλοντικής Αγωγής και
εκπαίδευσης»,Αθήνα, ΕΚΚΕ- Ομάδα Περιβάλλοντος.
Αλάμπεη Α., Βαζαίου Σ., Μαλωτίδη Β., Μπουλουξή Α.
Σκούλλος Μ., (επ. επιμ.)( 2003): «Το νερό στη Μεσόγειο»,
Αθήνα, ΜΙΟ – ECSDE.
Ευχαριστούμε:
- Τον Υπεύθυνο Π.Ε. Λάρισας κ. Τέλιο Λεωνίδα
- Τον Διευθυντή μας κ. Μπουρουτζήκα Ιωάννη
- Τους υπεύθυνους εκπαιδευτικούς του Κ.Π.Ε.
Ελασσόνας
- Τους καθηγητές μας υπεύθυνους του
Προγράμματος: κ. Οικονόμου Δημήτριο, θεολόγο
καθηγητή του σχολείου μας & τον κ. Χριστόπουλο
Σεραφείμ, Μαθηματικό και Υποδιευθυντή του
σχολείου μας, που μας συνόδευσαν στην εκδρομή
μας, που στάθηκαν δίπλα μας κατά τη διάρκεια του
προγράμματος και μας βοήθησαν να πετύχουμε
τους στόχους μας.
Μαθητές των Π.Ο. των τμημάτων Βυπ6 και Βυπ5 του 7ου
ΕΠΑΛ Λαρισας και οι καθηγητές τους Οικονόμου Δημήτριος
και Χριστόπουλος Σεραφείμ. Σχολικό έτος 2010-2011